
[Laatste van drie blogjes over de hypothetische “stadsrechten” van de Romeinse stad Nijmegen. Het eerste was hier.]
In het eerste blogje schreef ik dat J.E. Bogaers om onbekende redenen de aanname deed dat Nijmegen Romeinse stadsrechten zou hebben gehad. Daarna vertelde ik dat dit in elk geval geen marktrechten kunnen zijn geweest. Dat er zoiets heeft bestaan als een municipium-status, volgens Bogaers ook een mogelijke vorm van zijn hypothetische stadsrechten, veronderstelt een koppeling aan ius Latii, maar Ortiz de Urbina heeft erop gewezen dat dat verband niet bewezen is. Fergus Millar betwijfelt zelfs het bestaan van een municipale status.
Andere argumenten
In de discussie zijn natuurlijk meer argumenten naar voren gebracht. Voor Nijmegen is bijvoorbeeld genoemd dat het zich ging aanduiden als Ulpia Noviomagus. Dit is, voor zover ik overzie, de enige reden waarom keizer Marcus Ulpius Trajanus verantwoordelijk wordt gehouden voor de verlening van marktrechten (Bogaers) of voor marktrechten én municipium-status (Haalebos). We hoeven echter helemaal geen staatsrechtelijke wijzigingen aan te nemen als de gebruikelijke Romeinse hielenlikkerij voldoende verklaart. Ik noemde al vaker de Andalusische stad Sabora, dat aan keizer Vespasianus vroeg of het zich naar hem mocht vernoemen en als antwoord kreeg dat de gemeente zich mocht noemen zoals ze wou, zolang ze haar verplichtingen maar nakwam.
Ook de populariteit van de persoonsnaam Ulpius in Nijmeegse inscripties zegt niets over een municipium-status.noot Ze documenteert de verspreiding van burgerrecht, maar zegt niets over de rang van de stad.
Verder is gewezen op de laat-eerste-eeuwse harmonisering van de gemeentewet, die in Spanje al langer bekend was maar het meest uitgebreid is gedocumenteerd met de in 1982 ontdekte Lex Irnitana. Deze harmonisatie strookt met Vespasianus’ verlening van ius Latii, en betekent dat lokale rechten werden aangepast aan het Romeinse staatsrecht, maar impliceert, voor zover ik overzie, geen verheffing tot municipium. Ook oudheidkundigen die het bestaan van een municipium-status aanvaarden, zoals de Spaanse rechtshistorica Estela García Fernández, zoeken die veronderstelde statusverandering niet in de verlening van een gemeentewet.noot
Voorzichtigheid
Ik ga afronden. Zoals ik het nu zie, zijn de stadsrechten van Nijmegen iets dat moet worden bewezen, niet aangenomen. Te bewijzen is om te beginnen dat de municipium-status überhaupt heeft bestaan, en dat bewijs zou kunnen bestaan uit een koppeling aan de verlening van ius Latii. Vooralsnog lijkt die koppeling er niet te zijn. Tevens moet worden uitgelegd wat het verschil is tussen een civitas met ius Latii en een municipium met die rechten. Tot slot moet duidelijk worden welk probleem wordt opgelost door aan te nemen dat Nijmegen promotie maakte. Deze drie vragen laten onverlet dat Nijmegen ooit de belangrijkste nederzetting in het Nederlandse rivierengebied is geweest.
Ik heb de mensen die me zo vriendelijk te woord hebben gestaan,noot geadviseerd deze materie in het Valkhof Museum uit te leggen zoals op de Gentse Gravin Judith-expositie de spannende relatie tussen archeologie en tekststudie werd getoond: als een puzzel waar de bezoeker van complicatie naar complicatie kan lopen. Ook heb ik gesuggereerd dat een student er eens een scriptie aan kan wijden. Ik kan niet méér doen dan deze blogjes schrijven, want ik kan niet achter de academische betaalmuren en wil niet óók iets in een wetenschappelijk tijdschrift publiceren dat niet is gebaseerd op kennis van alle relevante publicaties en vertrouwdheid met de informele discussies. Er zijn al veel te veel onvoldragen publicaties. Ik kan slechts zeggen: wees als archeoloog voorzichtig als je uitspraken doet over andermans vakterrein.
Dat laatste is belangrijker dan de vraag of Nijmegen stadsrechten had. Dat is immers een triviale kwestie. Wezenlijker is dat de archeologen in Nederland, hoe aardig ook, niet voldoende weten van de andere oudheidkundige bloedgroepen.
Zelfde tijdvak
Domitianus en de christenenoktober 24, 2021
Wat is een krokotta?februari 13, 2025
Antoninus Pius (1)augustus 14, 2025

Log in met je uitgenodigde account of vraag lidmaatschap aan bij de redactie.