De hervormingen van Josia (1)

Stèle met een verdrag tussen twee Assyrische vazalvorsten met middenin een asjerapaal (Archeologisch Museum, Antakya)

Eerst even dit. Eén, de staat Israël is, zoals andere landen die zijn ontstaan na de teloorgang van het Ottomaanse Rijk, internationaal erkend en behoeft zich niet te legitimeren door middel van een zionistisch geschiedbeeld dat ik eerder heb beschreven – denk aan de archeologie, denk aan Masada. Twee, een historicus stelt feiten uit het verleden vast (of probeert dat althans). De betekenis van die feiten mogen anderen vaststellen. Als ik hieronder dus iets vertel over een “claim op het land”, gaat dat over het verleden en daarover mag u denken wat u wil, mits rationeel onderbouwd. Drie, als ik een vraag krijg voorgelegd waarover ik iets denk te weten, probeer ik een antwoord te geven. Vier, de vraag naar de hervormingen van van koning Josia van Juda is zo’n vraag en is bovendien leuk omdat alles omstreden is.

Assyrië

In de negende eeuw v.Chr. begon de westelijke expansie van het Assyrische Rijk. Koningen als Aššurnasirpal II (r.883-859) en Šalmaneser III (r.858-824) bereikten de Middellandse Zee en versterkten hun posities steeds verder. Eerst was er een plundertocht. Die diende om de weg te verkennen, buit te machtigen en mensen te deporteren. Vervolgens kwamen er verdragen, waarin deze of gene Syrische vorst trouw beloofde en tribuut toezegde. Feitelijk kocht zo’n vorst plundering af door de buit zélf alvast af te staan. Het is een voorbeeld van wat Max Weber aanduidde als Raubimperialismus.

Aššurnasirpal II (Louvre, Parijs)

Om toe te zien op de tribuutafdracht stond naast de vazalkoning een vertegenwoordiger van de Assyrische kroon. Je zou hem, met een term uit het Nederlandse kolonialisme, kunnen vergelijken met een assistent-resident. Langzamerhand werd diens aanvankelijk informele taak formeler, en meestal was er een moment waarop de vazalvorst in opstand kwam. Daarna werd diens dynastie verwijderd en veranderde de Assyrische vertegenwoordiger ter plekke in een gouverneur. Het slot van het verhaal was dat het gebied volledig Assyrisch was.

Alles lag vast in verdragen. Die hebben meestal dezelfde vorm: de namen van de twee partijen worden geïntroduceerd, er volgt een reeks afspraken (“dit zijn de regels waaraan u zich zolang u leeft dient te houden”) en tot slot zijn er vervloekingen voor wie de regels overtreedt en zegeningen voor wie de bepalingen nakomt.

Het is opvallend dat toen Assyrië in de tweede helft van de zevende eeuw v.Chr. ten onder ging, er geen lokale opstanden waren: het proces van geleidelijke integratie in het imperium lijkt te zijn geëindigd met een volledig loyale bevolking. De enige auteur – althans, voor zover mij bekend – die zich verlekkerde in de ondergang van Nineveh is de joodse profeet Nahum, en vermoedelijk verwijst hij niet naar de neergang van Assyrië maar leefde hij een kleine eeuw later, en ziet hij uit naar de verhoopte ondergang van Babylonië. (Ongeveer zoals “Babylon” in de Openbaring van Johannes feitelijk Rome is.)

Šalmaneser III en hovelingen (Nationaal Museum, Bagdad)

Assyrië, Juda en Israël

De opkomst van Assyrië versnelde het staatsvormingsproces in de Levant. Uit stamsamenlevingen ontstonden kleine koninkrijkjes rond een centrale stad, zoals Damascus als hoofdstad van enkele Aramese groepen, Rabbat-Amman als hoofdstad van de Ammonieten, Dibon voor de Moabieten, Samaria als hoofdstad van de tien stammen van Israël, en natuurlijk Jeruzalem als hoofdstad van de stammen Juda en Benjamin. Ik zal in het midden laten of we deze rijkjes moeten typeren als vroege of als volgroeide staten.

De Bijbel documenteert de relaties tussen enerzijds de koninkrijken Israël en Juda en anderzijds Assyrië. Dat gebeurt echter selectief. Dat koning Achab van Israël deel uitmaakte van de coalitie die in 853 v.Chr. Šalmaneser III tot de aftocht dwong, blijft onvermeld omdat de auteurs, werkzaam in Juda, hun noorderburen typeren als afvallig. Het geschetste beeld is dat het Huis van koning David in Jeruzalem de enige legitieme dynastie is, dat Israël politiek en religieus dwaalde en daarom in 724 volkomen terecht door Assyrië werd onderworpen.

Koning Jehu van Israël onderwerpt zich aan Šalmaneser III (British Museum, Londen)

Dat laatste is een feit. Dat Israël politiek en religieus dwaalde, zal men in Samaria niet zo hebben gezien. En het is ook een feit dat na Israël ook Juda in de Assyrische invloedssfeer begon te raken. Jeruzalem betaalde tribuut, dat kan zelfs de auteur van 2 Koningen niet ontkennen.

Feit is verder dat in zowel Israël als Juda een religieuze vernieuwing plaatsvond die moderne onderzoekers aanduiden als “Jahweh Alleen”. Zoals de naam al aangeeft behelsde die dat alleen deze ene god vereerd mocht worden, wat overigens niet wil zeggen dat het bestaan van andere goden werd ontkend. De Bijbel bestaat uit teksten die merendeels zijn geschreven door aanhangers van deze stroming, maar regelmatig herken je dat er andere stemmen klonken. Zo is er polemiek tegen concurrerende cultusplaatsen (bijv. Bileam in Deir Alla), zijn er teksten die polytheïsme veronderstellen (bijv. Psalm 82) en krijgt Jahweh overwinningen toegedacht die we kennen uit oudere mythen over andere goden (bijv. Leviathan, feitelijk een verhaal over Baäl).

[Wordt zometeen vervolgd]


Israël en Assyrië

oktober 10, 2014

Pamfylië

augustus 27, 2024
Deel dit:
Reageren is alleen mogelijk voor site‑leden.
Log in met je uitgenodigde account of vraag lidmaatschap aan bij de redactie.