Bijna drie uur duurt ’ie: de film The Odyssey van Christopher Nolan. Uren vol met flashbacks, vooruitzichten, boodschappen, ontroering, hier en daar ook humor (een Nieuw-Grieks sprekende anonieme bewoner van een door Odysseus bezocht eiland), geweld, prachtige beelden. Een ‘totaal-ervaring’ dus, maar ook eentje waarvoor je je soms schrap moet zetten. Laat me beginnen met de meest kritische noot die ik kan verzinnen. Amerikaanse films hebben de neiging om moralistische boodschappen te laten klinken, en ook The Odyssey ontkomt daar niet aan. En dat terwijl de avonturen van Odysseus al meer dan genoeg materiaal vormen om zoveel tijd van je te vragen. Dat moralistische sausje had Nolan van mij weg mogen laten.
Dat geschreven zijnde kom ik op het waagstuk van Nolan, want ga er maar aan staan: een iconisch werk over een al even iconische held verfilmen. De regisseur is daarin volgens mij goed tot (hier en daar) zeer goed geslaagd. Hij koos acteurs (m/v) die bijna allemaal overtuigen. Landschappen waar je even stil van wordt. Scenes die beklijven, omdat ze zoveel spektakel bevatten. En ook weet hij geweld vooral te suggereren: afgezien van één hoofd (van een godenbeeld) rollen er nergens echte koppen, lijkt de camera te stoppen voordat het te erg wordt, kijk je eigenlijk nergens even weg omdat het geweld te heftig is of dreigt te worden. En de muziek in de film (soms heftige bombast, maar ja: dat is het verhaal zelf ook al) klopt met de beelden. Net als de andere geluidseffecten dat doen.
De acteurs
Odysseus zelf overtuigt als ‘held’ maar vooral als mens. Je kijkt niet naar Matt Damon die Odysseus speelt, maar naar Odysseus zelf. En dat geldt ook voor Anne Hathaway, die Penelope tot leven wekt. Andere hoofdrollen die indruk maakten: Lupita Nyong’o als Klytaemnestra én als Helena, Robert Pattinson als de intrinsiek slechte vrijer Antinoös. Minder gecharmeerd was ik van Telemachos (gespeeld door Tom Holland): te zoet, te voorspelbaar en daarmee nogal ‘Amerikaans’. Diens levenspartner-in-het-echt Zendaya is dan wel weer een mooie godin Athena, ook al speelt ze een bijrol in het verhaal.
Travis Scott als de bard, die de vrijers ‘vermaakt’ met de vertelling over de val van Troje vond ik geweldig, ook al is dit ook ‘maar’ een bijrol. En de non-binaire Elliot Page (Sinon, één van de slachtoffers van Odysseus’ dadendrang) vond ik indrukwekkend, net als Jon Berthal (koning Menelaos), Jon Leguizamo als de bijna blinde herder Eumaios (mooi gegrimeerd), Kalypso (Charlize Theron) en de heks Kirke (Samantha Morton) overtuigen.
Trucage
Het filmwerk is echt fantastisch, en bijna alle trucages ook. De weergave van de Cycloop is absoluut geloofwaardig, de Laestrygonen vond ik iets minder (waar heb ik zulke monsters eerder gezien?), Scylla en Charybdis komen uitstekend uit de verf, de verandering van Odysseus’ mannen in varkens vond ik te vaag. En de figuren in de Hades…geweldig verfilmd, ook al had ik gelijk associaties met de manier waarop Polanski de heksen in zijn MacBeth verfilmde.
Maar gruwelijke stormen op zee, een gigantische draaikolk (dreigend!), de val van Troje zelf (pas vrij laat in de film volledig uitgemeten voor de kijkers), de ‘slotscene’ in het paleis van Ithaka: puur spektakel waar ik wel van houd. Die ‘Val van Troje’ zag ik ook eerder: op een schilderij van Karl Bryullov uit 1835 (te zien/gezien in het Russisch Museum in Sint Petersburg) van de ‘Laatste Dag van Pompeii).
Napraten
Dus los van het moralisme is dit een film die je gezien moet hebben, en waarover nog lang nagepraat gaat worden. De Oscars zullen gaan regenen als de pijlen van Odysseus. En diens jachthond Argos bracht even wat waterlanders naar boven…sentiment is ook deze film bepaald niet vreemd.
De Pathézaal in Groningen was compleet gevuld, terwijl er diezelfde zondag nog vier andere voorstellingen van deze film in dit theater waren. En ook nog eens drie voorstellingen in het Groninger Forum, en twee in Kinepolis…dat is in geen jaren gebeurd: tien keer dezelfde film kunnen zien op één dag in Groningen, terwijl er nauwelijks studenten in de stad zijn en ook nog eens veel mensen op vakantie elders verblijven. De PR-machine heeft dus gewerkt, en mijns inziens niet ten onrechte. De enkele zwakkere kanten vallen wat mij betreft weg tegen datgene wat Nolan ons laat zien.
“Andra moi ennepe….”
[Een gastbijdrage van Han Borg. Dank je wel Han!]
Zelfde tijdvak
Helaas: geen Open Toren-dagjuni 13, 2026
Het vernieuwde Valkhof Museumaugustus 6, 2026
Over een Romeins parasolletjeaugustus 13, 2026
Het lijkt wel of ik een heel andere film gezien heb! Drie dingen:
1. Matt Damon als Odysseus vind ik totaal misplaatst. Er gebeurt niet in het gezicht van Damon. Terwijl Odysseus een oplichter is, een held, een schurk, een schuinsmarcheerder, een rechtvaardig man, een praatjesmaker, een vaderfiguur, een Reynaert de vos, een Tijl Uilenspiegel, een talented Mr, Ripley. Zelfs Clint Eastwood had meer gelaatsuitdrukkingen (twee, als we Sergio Leone mogen geloven) dan Matt Damon.
2. De verandering in varkens vond ik prachtige body horror.
3. De Laestrygonen deden me denken aan The Knights who say Ni.
Het feit dat we het ons allen zo oneens zijn, betekent dat het best een goede film is.
En wat doet Nolan? Die maakt er een getroubleerde oorlogsveteraan van. Het is in ieder geval de meest besproken film van het jaar. Maar ik heb nog niks gelezen waardoor ik ‘m wil zien.
Bas Jongenelen – men is het best eens. Het is niet de Odyssee en Nolan heeft er een eigen moderne agenda mee.
Met het juiste AI programma kunt u tegenwoordig uw eigen speelfilm maken, kanaal See you in History/Mythologie brengt The Odyssee https://www.youtube.com/live/IChQxYGi6eo?si=7LHZwXaX9DwTYdOo
Ik wil de film zien zoals Nolan het bedoelde, in Brussel in de grote IMAX-zaal. Ook daar zijn er heel wat wachtlijsten ondanks de vele vertoningen.
Nog een reden dat ik ‘m niet wil zien. Ik vind het een ongelofelijke rotstreek van de regisseur dat je speciaal naar zo’n imax bioscoop moet om de film echt te zien. Ik heb vergelijkingen gezien op YouTube waaruit blijkt dat in normale bioscopen delen van het beeld gewoon wegvallen.
“De Oscars zullen gaan regenen als de pijlen van Odysseus.”
Dat is allesbehalve een aanbeveling. Sinds Seven Samurai er geen kreeg (dwz. voor ik geboren ben) neem ik die prijzen volstrekt niet serieus meer.
Sergio Leone heeft ook nooit een Oscar gewonnen.
Terwijl ‘Once upon a Time in the West’ een meesterwerk is.
‘Once upon a Time in the West’ is geïnspireerd op een oud Grieks gedicht, waarvan de titel me even niet te binnen wil schieten. Maar dat gedicht gaat, net als de film, over een geheimzinnige wreker die aankomt in een stadje waar bandeloze rovers het voor het zeggen hebben. De rovers hebben seksuele belangstelling voor een van de vrouwen in het stadje. We vernemen het verleden van die wreker in een flashback, en net als de film eindigt dat gedicht met een shootout. Kom, hoe heet dat gedicht nou toch.
En water speelt in zowel dat gedicht als in de film een belangrijke rol.
Voor wie nog geen Odyssee-indigestie heeft en tegen beter weten in dessert bestelt:
https://www.gva.be/media-en-cultuur/film-en-serie/bioscoophit-the-odyssey-doet-220-jaar-oude-theorie-herleven-lissewege-en-vlissingen-werden-gesticht-door-ulysses/159441237.html?utm_campaign=share&utm_medium=referral&utm_source=hyperlink
De theorie dat de Trojaanse Oorlog + Odyssee te localiseren zijn in de Atlantische wereld is nog volop aanwezig.
https://mainzerbeobachter.com/2022/08/17/het-schild-van-achilleus-1/
https://mainzerbeobachter.com/2025/02/17/diodoros-van-sicilie/ (onderaan)
Iemand vertelde me dat de tweede auteur de eerste auteur verwijt dat hij te kort door de bocht gaat. Geen van tweeën heeft zijn ideeën gepubliceerd in een normaal peer-reviewed tijdschrift, hoewel de publicatiedrempel al zeker een kwart eeuw onder het maaiveld ligt.
Nolan wilde zo graag de connectie met de geschiedenis, wat blijkt uit zoveel details. Maar zijn zucht naar preken maakte er een modern maatschappelijk product van dat – noodzakelijkerwijs – alle hoofdrolspelers uit hun verband rukte en soms zelfs danig mismaakte. Dit was geen verfilming van de Odyssee, dit was een fantasiefilm met een boodschap, waar een titel van een wereldberoemd epos op geplakt was om bezoekers te trekken.
De storm over ‘The Odyssey’ is nog lang niet geluwd, als je de vaderlandse en buitenlandse media een beetje volgt. Laat mij nog even kort reflecteren, aan het eind van deze beschouwingen op the Mainzer Beobachter.
Velen, met name critici onder klassiek geschoolden, vinden dat Nolan de oorspronkelijke tekst weinig tot geen recht doet. Dat hij veel weglaat, en zaken erbij verzint. Dat valt niet te ontkennen, maar de vraag is of dat erg is. Ik ben wel gevoelig voor het argument dat de barden in de oudheid waarschijnlijk ook allemaal eigen varianten van het verhaal van de terugkeer van Odysseus aan hun publiek voortoverden.
Wat me als veel belangrijker voorkomt is dat, dankzij deze film, ook heel veel mensen die zich tot nu toe niet of nauwelijks met ‘de klassieken’ of ‘de Ouden’ (zoals Couperus ze noemde) bezig hielden inspiratie zullen opdoen. Wellicht grijpen die mensen terug op de poëtische vertaling van Imme Dros: alleen maar mooi toch?
Zelf heb ik wél kennis mogen maken met de rozevingerige dageraad en met de wijnkleurige zee van Homerus (of voor de fijnzinniger mensen: Homeros), als gymnasiast van de eerste lichting van de Mammoetwet. Die lessen Grieks staan me nog goed bij, en in ieder geval beter dan de uren die doorgebracht werden met wiskunde en biologie.
Hertalen van 19e eeuwse literatuur zal velen een gruwel zijn, en ook ik hoef Couperus echt niet te lezen in een modern jasje, maar het is mijns inziens wél goed dat deze literatuur daarmee toegankelijk wordt gemaakt voor 21e eeuwers. Datzelfde geldt voor ‘The Odyssey’: die film geeft een grote hoeveelheid mensen de kans om tenminste een idee te krijgen van ‘wie es eigentlich gewesen’ (Leopold von Ranke) zelfs als er Noorse schepen door het beeld varen en verkeerd wapentuig gebruikt wordt: het is en blijft een ‘historische sensatie’ (Johan Huizinga) die de mensen in de bioscoop voelen.
Laten we in hemelsnaam het gymnasium niet gaan afschaffen omdat er eenvoudigweg steeds meer mensen zijn die het nut van die ‘ouwe zooi’ niet inzien. En – om Louis Paul Boon weinig gevoelvol te parafraseren – “schop de mensen totdat ze zich realiseren dat de wereld van Homerus de basis is van ons huidige bestaan”. De ‘elite’ mag zich dat wel eens wat vaker realiseren. ‘The Odyssey’ helpt daarbij mee, zoveel is volgens mij wel zeker.