Het vernieuwde Valkhof Museum

Romeinse godinnen (Valkhof Museum, Nijmegen)

[Ik was een weekendje in Nijmegen en wijd er zes blogjes aan, of zeven, als ik ook dit stukje meetel. Dit is het vierde; het eerste was hier.]

Wie van Romeins Nederland houdt, houdt van het Valkhof Museum in Nijmegen. Het is echter – althans voor mij – een liefde die soms teleurstelt, zoals toen de directie verdwaalde in een tunnelvisie. Het museum was enige tijd gesloten, werd verbouwd en is onlangs heropend, en nu weet ik weer waarom ik er graag kom. Al vóór je binnen bent, zie je de verandering: het museumcafé bevindt zich nu aan de voorkant, zodat het gebouw veel opener is naar de buitenwereld. Ook het malle monument op het plein, een tegen de archeologische wetenschap opgeheven middelvinger in de vorm van een verzakte replica van een Romeins monument, is gelukkig verwijderd.

Kristalhelder thema

Feitelijk bestaat de nieuwe archeologische afdeling uit een heel grote C-vormige ruimte, met een kristalhelder thema: Nijmegen als onderdeel van een grotere wereld. Dit verhaal wordt strikt chronologisch verteld. Uit die keuze vloeit voort dat de verzameling nederzettingen die we aanduiden als “Romeins Nijmegen”, minder centraal staat dan vroeger. De eerste getoonde voorwerpen komen uit Bennekom, bepaald niet om de hoek.

De chronologische opzet staat bovendien haaks op een presentatie per opgraving. Ik had gehoopt op een overzicht van de bewoningsfasen van het Sint-Josephhof, zodat ik eindelijk zou weten of er waarheid school in de bovengenoemde claim dat hier een Romeinse legioenbasis is geweest, maar zoiets past niet in de opzet. Waarom Nijmegen claimt stadsrechten te hebben gekregen, de andere vraag waarop ik afgelopen weekend een antwoord hoopte te vinden, was ook iets dat het museum binnen de gekozen opzet nooit zou kunnen uitleggen.

Dat is geen verwijt! Het betekent gewoon dat er een duidelijke keuze is gemaakt om een bepaald verhaal te vertellen, dat die keuze consequent is uitgewerkt en dat ik kwam met vragen die ik elders moest stellen.

Het meest opvallend is de muur aan de binnenkant van de C. Hierop is een tijdlijn aangebracht waarop allerlei gebeurtenissen uit de wereldgeschiedenis zijn genoemd, beginnend met de allereerste mensen en (als je de Romeinse afdeling hebt verlaten) eindigend in onze eigen tijd. Soms is er geen verband met Nijmegen, soms is het er wel. De atoombommen op Hiroshima en Nagasaki stonden naast het geallieerde bombardement op Nijmegen. Als je daar bent aangekomen, heb je trouwens al gezien dat de Middeleeuwse afdeling aandacht besteedt aan de Gelderse Oorlogen, toen Karel van Egmond zich verzette tegen de Bourgondische unificatie, en dat in de afdeling over de Nieuwe Tijd het koloniale verleden aandacht krijgt. Nijmegen als deel van de grotere wereld: hiermee heeft het museum meer eenheid in de presentatie dan in de oude opstelling.

Noviomagus in de grote wereld

Dat geldt ook voor de grotere Romeinse wereld. Er is dus aandacht voor de Nervische graanhandelaar die ik gisteren al noemde: iemand die zijn leven moet hebben doorgebracht op de Samber en de Maas om levensmiddelen vanuit Henegouwen te brengen naar Nijmegen. Een piepklein kopje van een Afrikaans mannetje op een olifant bewijst dat een Bataaf iets kon weten over het verre Afrika.

Een Afrikaan op een Indische olifant, waarvan ik nog weleens een betere foto maak (Valkhof Museum, Nijmegen)

Ik verwachtte dat het museum iets zou doen met de meertaligheid van het antieke rivierengebied. De Germaanse runen uit Tiel-Bergakker bleven echter onvertaald. (Er staat “Van Halethwas, die de zwaardvechters zwaarden geeft”.) Ik had gehoopt op andere talen. Een van de dingen die ik in Beieren leerde, is dat archeologen nogal wat scherven opzij hebben gelegd omdat het gekras betekenisloos zou zijn, tot iemand bedacht dat het weleens Aramees kon zijn. Ik kan niet wachten tot we ook in ons land bewijs vinden voor Syrischsprekenden.

De Schat van Lienden, die zo mooi documenteert dat het keizerlijk hof nog ten tijde van keizer Majorianus (r.457-461) contact kon maken met de Betuwe, is aanwezig in het museum, maar ik heb deze belangrijke archeologische vondst zelf over het hoofd weten te zien. De onderstaande foto is me zojuist toegestuurd door iemand die een paar dagen na mij een kijkje ging nemen en zijn ogen wél open had; voor mij is het dus nog een reden om terug te komen. Dat laatantiek Nijmegen in contact stond met de grote wereld, is verder prachtig uitgewerkt met een Merovingische ketting vol kralen uit onder meer Byzantijns Egypte, Sassanidisch Irak en Iran en Gupta-India.

Het museum als museum

Ik ben een verklaard tegenstander van musea die voorwerpen in het donker leggen en dan mooi oplichten. Mensen willen objecten bekijken uit alle hoeken, dus bespaar ze alsjeblieft die semimysterieuze belichtingsconcepten waarmee sommige details wel zichtbaar zijn terwijl de rest in de schaduw ligt verborgen. Het is niet aan de conservator om te bepalen vanuit welke richting de bezoekers moeten kijken. De Romeinse vondsten in de huidige opstelling van het Valkhof Museum liggen niet langer in het licht, maar in het halfdonker, en ik moet bekennen: het is gewoon goed. De ruimte is ook goed ingedeeld: ik telde op een gegeven moment vierendertig mensen in de buurt maar had geen moment het idee dat het te druk was.

Een vierspan op een Romeins kruikje (Valkhof Museum, Nijmegen)

Er is dus veel te prijzen, maar op het gebied van inclusiviteit is verbetering mogelijk. Voor mensen met een rolstoel is gezorgd, maar mensen met hyperacusis zullen weinig plezier beleven aan een opstelling waarin ze voortdurend gesproken uitleg horen over de bewoning van het Valkhof. Dit is des te gênanter omdat de gesproken tekst ook te lezen is en door een gebarentolk wordt uitgelegd. Verbetering is niet alleen nodig maar ook simpel: zet het geluid af. Er gaat immers geen informatie verloren en je jaagt mensen met hyperacusis niet weg.

De uitleg is drietalig en moet beknopt zijn, soms iets te beknopt. Zoals ik al zei had ik graag de vertaling van de runeninscriptie gelezen. Regelmatig is er echter een beeldscherm met aanvullende informatie, heel fijn. Al met al: het nieuwe Valkhof Museum kan inclusiever maar verdient een acht, en ik maak er een acht-plus van omdat het dankzij de herplaatsing van het restaurant zo veel opener is.