Het Eerste Bulgaarse Rijk (2)

Twee als Bulgaarse soldaten afgebeelde heiligen (Sveti Naum bij Ohrid)

Het ontstaan van de Bulgaarse kerk, waarover ik het gisteren met u had, bracht Bulgarije verder in de Byzantijnse invloedssfeer en het staatsapparaat werd naar Byzantijns model uitgebreid, maar omdat het een autokefale kerk was, kon de Byzantijnse keizer alleen maar dromen van invloed in het Eerste Bulgaarse Rijk, dat groter en groter werd. Bulgarije presenteerde zich inmiddels als alternatief voor het keizerrijk, zeker toen Simeon I (r.893-927) de keizertitel aanname – al werd de Latijnse titel caesar weergegeven als tsar ofwel tsaar. In Constantinopel gold het als een affront dat de man die zij als “vorst” beschouwden zich aandiende als “keizer der Bulgaren en Romeinen”, maar er was weinig tegen te doen.

Het Eerste Bulgaarse Rijk strekte zich op dit moment uit over het huidige Bulgarije, Servië, Noord-Macedonië, Roemenië en Moldavië en bezat binnen de grenzen van het tegenwoordige Griekenland havens aan de Egeïsche Zee en de Adriatische Zee. Om er een cliché tegenaan te gooien: dit was de Gouden Eeuw. De hoofdstad Preslav had zo’n 50.000 inwoners en was na Constantinopel de grootste stad in Europa. En ook al kende het land geen muntslag en waren de steden klein, voor de regio was het inderdaad een naar omstandigheden welvarende staat.

En daaraan kwam natuurlijk een einde. Het land was namelijk omringd door buren die samenwerkten tegen de Bulgaren. In het zuiden was dat het Byzantijnse Rijk, in het noorden waren inmiddels de Magyaren en Pechenegen ten tonele verschenen, iets verderop was Kyiv in opkomst. Tegelijkertijd – we hebben het nog over de tiende eeuw – kwam een nieuwe vorm van christendom op, het bogomilisme. Simpel samengevat braken de bogomielen met de neoplatoonse opvatting over het kwaad, dat wordt opgevat als het laagste zijnsniveau in een op zich goede Schepping, en plaatste het daar dualisme voor in de plaats.

Tsaar Samuel

Het Eerste Bulgaarse Rijk raakte verzwakt en had geen weerstand toen de Byzantijnse keizer Nikeforos I Fokas (r.963-969) het leger van Kyiv uitnodigde om de gemeenschappelijke vijand aan te vallen. Deze invasie verliep zó succesvol dat de Byzantijnse keizer Johannes I Tzimiskes (r.969-976) zich gedwongen zag te interveniëren, Bulgarije te redden en de noordelijke vijanden terug te drijven.

In deze jaren verkreeg het Byzantijnse Rijk steeds meer speelruimte, doordat in het oosten het Abbasidische Kalifaat van Bagdad verzwakt raakte: de keizer kon dus troepen uit Anatolië overplaatsen naar de Balkan, en tuchtigde de Bulgaren.

Wat volgde was een veertigjarige, steeds grootschaligere oorlog. Aanvankelijk wonnen de Byzantijnen en al in 973 moesten de Bulgaarse prinsen, wier tsaar gevangen was genomen, de Duitse keizer Otto I de Grote om hulp vragen. Later kregen de Bulgaren echter een capabele leider: tsaar Samuel van Bulgarije (r.997-1014), die grote successen boekte.

Na het jaar 1000 keerde het tij opnieuw, nu ten gunste van de Byzantijnse legers, persoonlijk gecommandeerd door de keizer die als Basileios II de Bulgarenslachter de geschiedenis is ingegaan. Elk jaar viel hij Bulgarije binnen, er was geen onderscheid tussen winter- en zomercampagnes, en hij nam de ene na de andere stad. In 1014 kwam het tot de beslissende Byzantijnse overwinning in de slag bij Kleidion. Naar verluidt liet Basileios de 14.000 Bulgaarse krijgsgevangenen blind maken, met 140 mannen die één oog mochten behouden om de andere naar huis te brengen. Toen tsaar Samuel de verslagen soldaten zag, kreeg hij een hartaanval en stierf.

De Byzantijnse inname van Preslav (Madrid Skylitzes)

Het einde

Het Eerste Bulgaarse Rijk bestond nog vier jaar, maar het was uitgeput van de lange oorlog. De adel capituleerde – of beter, ze liet zich corrumperen: Basileios II zegde in 1018 de heren toe dat als ze de strijd zouden staken, ze hun privileges zouden behouden. Dat was voldoende om het laatste verzet te breken. Verschillende edelen werden later wel gearresteerd en overgeplaatst naar Klein-Azië, zodat de Bulgaren verder verstoken waren van natuurlijke leiders. Pas tegen het einde van de twaalfde eeuw ontstond een Tweede Bulgaars Rijk.

[Ik organiseer dus een reis naar Bulgarije, maar wees gerust: uw ogen blijven behouden om alle moois te zien.]