
[Dit is het tweede van drie blogjes over het afnemende belang van de archeologie van Romeins Nederland. Het eerste was hier.]
Onuitgevoerde muziek
Het jaar 2024 liep al ten eindenoot toen de gemeente Heerlen bekendmaakte dat de plaatselijke archeologen – voor de duidelijkheid: een heel professioneel team – het graf hadden gevonden van een Romeinse soldaat, ene Flaccus. “Ondergrondse geheimen van het Raadhuisplein”, likkebaardde de gemeente, en het Romeins Museum schreef op zijn website trots dat de ontdekking de wereld over ging.
Gemakshalve werd verzwegen hoe zwak het bewijs was. In een graf was een scherf gevonden waarop FLAC was gekrast. Die letters werden aangevuld tot het hypothetische FLACCI (“van Flaccus”), waarvan werd gezegd dat het – nóg een hypothese – een soldaat was, ja, zelfs een legionair. Hoewel het type aardewerk inderdaad door soldaten werd gebruikt, is Heerlen geen werkelijk militaire context (meer). Er is dus geen aanleiding voor de dubbele hypothese. Het had ook het eetgerei uit de herberg van Flaccilla kunnen zijn. Voor die eveneens dubbele hypothese is evenmin aanleiding.
Ergens tussen professionele opgraving en publiciteit vond dus een ontsporing plaats. Omdat het niet voor het eerst zou zijn, vermoed ik dat een gemeentelijke communicatieafdeling een oudheidkundige vondst heeft opgepimpt en vervolgens de archeologen heeft overtuigd dat ze de wegen der wereld nou eenmaal moesten bewandelen en de waarheid maar moesten verbuigen.noot
De wegen der wereld zijn echter niet die der wetenschap, wat tot daaraan toe is, maar de wereld wordt ook niet verstandiger van voorbarige claims. En helaas ontspoort de archeologische publieksvoorlichting wel erg vaak. Nieuwe inzichten, die er ondanks de verouderende kennis van andere vakgebieden wél zijn, bereiken het publiek nauwelijks. Zelfs classici, nabije collega’s van de archeologen toch, zijn niet voldoende op de hoogte van de voor hen vérstrekkende implicaties van de DNA-revolutie.
De archeologie is dus een beetje als een muziekstuk dat niet wordt uitgevoerd. De vraag is legitiem wat het belang nog is van een wetenschap waarvan de inzichten niet voldoende aan de samenleving worden overgedragen. Begrijp me niet verkeerd: wetenschap is in zichzelf belangrijk, maar de inzichten (nuttig of zinvol of niet) moeten wel normaal worden gedeeld. En de archeologie komt meestal niet als wetenschap in het nieuws.
Formats
Over de relatie tussen de oudheidkundige wetenschappen, de journalistiek en andere vormen van wetenschapscommunicatie (anders gezegd: over wat als nieuws wordt gebracht en over wat nieuws is) valt een boek te schrijven. Sterker nog, dat boek schreef ik al. Ik zal me in dit al wat lange blogje beperken tot twee factoren:
- journalisten weten onvoldoende van archeologie
- archeologen weten onvoldoende van journalistiek
Hierdoor kunnen journalisten het nieuws alleen gieten in vertrouwde, maar weinig verhelderende formats, en verzinnen archeologen niets beters. Tot die vaste formats behoren opvallende vondsten, museale aankopen en diefstal/vandalisme. Tot de vaste clichés behoren dat een opgraving het Pompeii van deze of gene streek is, dat een mysterie is opgelost, of dat de geschiedenisboeken moeten worden herschreven.

Tot de reguliere misleiding behoort dat archeologen met overdreven claims naar de pers stappen vóór een wetenschappelijke publicatie hun dwingt tot nuance. En tot de vaste fouten behoren valse framing en het trekken van de aandacht zonder dat duidelijk wordt waartoe. Dat archeologie onder meer een sociale wetenschap is en sociaalwetenschappelijke theorieën toetst, komt zodoende almaar niet over het voetlicht. Het grote publiek kan niet beter weten of archeologen zijn slechts bezig met vondsten. Waartoe die dienen, komt niet uit de verf.
Dit is des te vreemder omdat het publiek wel degelijk geïnteresseerd is. Er is een sleuteldoelgroep die een positief bericht over archeologie graag doorgeeft aan anderen. Zo versterkt de sleuteldoelgroep het signaal. Maar archeologen negeren die mensen. Op hun voornaamste vraag (“hoe weet je wat je weet?”) geven de archeologen zelden antwoord. Terwijl verdiepende informatie het draagvlak voor archeologie zou versterken, blijven archeologen publiciteit zoeken met trivialiteiten.
De publieksvoorlichting sluit dus niet aan bij de publieke vraag en als zinvolle, de samenleving verrijkende activiteit komt de archeologie vrijwel niet in het nieuws. Zonder gemeen te willen zijn: als journalisten nooit over archeologie zouden schrijven, missen ze natuurlijk weleens iets dat nieuws zou zijn geweest (fouttype 1), maar de kans daarop is veel kleiner dan de kans dat ze ten onrechte verslag doen van iets dat geen nieuws is, zoals op elkaar gestapelde speculaties over Romeinse soldaten (fouttype 2).

Het kan beter
Er zou al een wereld zijn gewonnen als journalisten begrepen dat archeologische persberichten, zolang er geen wetenschappelijke publicatie is, het beste genegeerd kunnen worden, en dat persberichten, als er wél een wetenschappelijke publicatie is, niet moeten worden behandeld door de algemene redactie maar door de wetenschapsredactie. De bestudering van het verleden is namelijk een wetenschap.
Verder zou het goed zijn als wetenschapsjournalisten een eigen visie hadden op archeologie. Dan zouden ze zelf het nieuws selecteren en zich niet langer, zoals nu, laten aansturen door triomfantelijk klinkende maar vals geframede persberichten.
Van hun kant zouden archeologen minder vaak moeten praten over vondsten en wat vaker over de hypotheses die ze formuleren en toetsen.noot Je bent een wetenschapper hoor.
Archeologen mogen ook gewoon erkennen dat er problemen zijn. Zoals dat de interpretatie deels is gebaseerd op verouderende kennis van verwante disciplines. Het is namelijk niet erg om tegenover het grote publiek net zo openlijk te twijfelen als tegenover je collega’s. Je kunt een scherf waarop FLAC staat hypen als bewijs voor een soldaat, maar het is veel aantrekkelijker om het publiek de puzzel te tonen en te betrekken bij het tastend zoeken dat wetenschap zo verrassend maakt.
Zelfde tijdvak
Van Rossems Romeinse Rijkfebruari 20, 2016
De Germanen van Theodor Holmandecember 1, 2015
Wetenschap, of zoietsapril 12, 2015

Log in met je uitgenodigde account of vraag lidmaatschap aan bij de redactie.