Hysterie

Delen van het Antikythera-mechanisme (Nationaal Archeologisch Museum, Athene)

Oké, zoals de oudheidkunde in het nieuws komt, het kan dus altijd nóg slechter. Ik meende het ergste wel te hebben gezien. Maar dat de Washington Post ooit nog zou koppen dat “een verloren stad” is teruggevonden, “gebouwd door krijgsgevangenen uit de Trojaanse Oorlog”, dat had ik niet meer zien aankomen. U vindt dat brok hysterie hier. Het erge is dat dit soort kulleklap helemaal niet nodig is omdat er over Tenea, want daarover hebben we het, ook een gewoon interessant stuk te schrijven zou zijn geweest.

Nu bent u, waarde lezer, slim genoeg om voorbij de kop te kijken. De meeste lezers doen dat echter niet en voor hen is de eerste indruk meteen de laatste: oudheidkundigen zijn weer eens aan het overdrijven. Aandachtshoeren.

In dit geval lag de nonsens er duimendik bovenop. Maar het kan ook subtieler. Ik ben al van vier kanten, door mensen die ik hoog acht en die zich doorgaans niet gek laten maken, gewezen op het bericht in Ha’aretz dat er een nieuw onderdeel van het Antikythera-mechanisme is gevonden. (Ik hoop dat de link werkt, ik had er moeite mee.) Dat zou leuk zijn, want dit mechanisme, dat is te zien in het Nationaal Archeologisch Museum in Athene, is een soort rekenmachine om de planeetstanden te berekenen. De maker was weliswaar geen Eise Eisinga – als de moderne reconstructies kloppen deed het ding het niet heel erg goed – maar zijn werkstuk is natuurlijk eindeloos fascinerend.

Het mechanisme is in 1902 gevonden in een scheepswrak bij het eiland Antikythera. Er zijn ook beelden gevonden, zoals deze gigantische Herakles met stoere schouders en spillebenen.

Herakles uit het Antikythera-wrak (Nationaal Archeologisch Museum, Athene)

Omdat de zeestromingen het zand soms wat verleggen, komen er bij het Antikythera-wrak weleens nieuwe oude voorwerpen vrij te liggen, en daarom wordt het wrak van tijd tot tijd opnieuw onderzocht, zoals in 1974 door Jacques Cousteau. Vorig jaar was het weer raak – in mijn nieuwsbrief verwees ik ernaar – en daarbij is een schijfje gevonden met daarop een stier geëtst.

Een stier! Dat is ook een sterrenbeeld! Vast een onderdeel van het Antikythera-mechanisme! Vorig jaar werd er nog rustig over geschreven, zoals op de website van Nature en de National Geographic, nu is de hype er ineens. Terwijl er dus geen enkel bewijs is dat dit schijfje bij die antieke rekenmachine heeft gehoord. Gebakken lucht.

De vraag waarom Ha’aretz het nu ineens ophypet, laat ik even wat ze is. Ik weet het namelijk niet. Ik weet wel een paar andere dingen. Eén: hoeveel minachting hebben oudheidkundigen eigenlijk voor hun vak, dat ze denken dat het niet zonder grove overdrijving kan worden gepresenteerd? Vaak zit dit soort misleiding namelijk al in het persbericht – het is bepaald niet zo dat het domme journalisten zijn die er iets bizars van maken.

Twee: dit zijn voorbeelden van junk-nieuws. Dat is geen fake-nieuws, dat gewoon echt niet waar is, maar het is een herhaling van wat al in het nieuws is geweest. Niet per se onbetrouwbaar, maar het is bellenblazerij, nieuws om het nieuws. Junk-nieuws is schadelijk omdat het enerzijds het echte nieuws verdringt en omdat de meer geïnteresseerde mensen nooit de verdieping krijgen die ze nodig hebben om geïnteresseerd te blijven. In Nederland kun je wijzen op de limes, waar steeds hetzelfde, oppervlakkige verhaal wordt verteld.

Er zijn over de oude wereld ook echte verhalen te vertellen. Het nieuws dat wordt verdrongen is dat Tenea en Antikythera voorbeelden zijn van de wijze waarop het verre verleden wordt gebruikt om moderne identiteiten te vormen. Ze steunen een moderne ideologie waarin de Grieken de briljante creatieve geesten waren waarop Europa steunt – en dat is een heel misleidend, negatief narratief. Ik zou willen dat journalisten dáár over schrijven, in plaats van dat de Washington Post gemakzuchtig de Trojaanse Oorlog van stal haalt en Ha’aretz een schijfje met een plaatje van een stier ophypet.

Zolang wetenschapsjournalisten niet wat vaker uit de humaniora afkomstig zijn, zie ik dit niet verbeteren. Triviaal nieuws zal het echte nieuws blijven verdringen. De oplossing is niet dat oudheidkundigen wéér met junk-nieuws om aandacht jengelen, maar dat ze werken aan een voorlichting die wél professioneel is.

Arm van het beeld van een bokser, gevonden in het Antikythera-wrak (Nationaal Archeologisch Museum, Athene)

11 gedachtes over “Hysterie

  1. Jona, je kunt je een maagzweer blijven ergeren, maar heel veel zal dat niet veranderen. Jouw gedegen aanpak -bv. de serie over Behistun: smullen!- voegt echter wél iets toe. Misschien voor een beperkte groep, maar vanuit die groep komt hopelijk een trickle down effect naar andere belangstellenden. Ik ben het met de vorige schrijver eens: je schrijft fantastisch als je kwaad bent, maar of het je gezondheid goed doet is nog maar de vraag (ik meen dat we het daar laatst over hadden)…

  2. huibree

    Gisteren kwam in mijn mailbox eerst het WaPo artikel en toen dat van Haaretz voorbij. Twee jaar geleden zou ik zijn gevallen voor de clickbait. Maar nu dacht ik: “Een gewaarschuwd mens telt voor twee” dank zij het dagelijkse ochtendoffensief van Jona. Ik liet de lekkere hapjes aan mij voorbijgaan, om vandaag vast te kunnen stellen dat ik dank zij Jona een beetje beter mens geworden ben. Dank!

  3. Jeroen

    Toch een kleine kanttekening bij de journalisten; uiteraard is neutrale berichtgeving (wat dat dan ook moge zijn) hun streven, maar ik ken GEEN ENKEL bericht waarbij ik getuige mocht zijn van de daadwerkelijke situatie dat niet enige storende fouten, verdraaiingen of misinterpretaties bevat.
    Zeker waar het de ‘dagelijkse berichten’ (en ik neem aan dat zo’n gevonden artefact voor hen onder deze noemer valt) betreft zitten er vaak schrikbarend veel fouten in de berichtgeving.

  4. Roger van Bever

    Er wordt door slimmeriken ook al handel gedreven in replica’s van de Antikythera machine: zie https://www.quora.com/What-does-it-cost-to-purchase-a-replica-of-the-Antikythera
    Ik ben het er mee eens dat Nature het iets soberder presenteert, toch vallen daar ook allerlei woorden als ‘very exciting’ ‘spectacular’, etc…

    Wat m. i. ook funest is, dat zijn de ‘nieuwtjes’ waar je je eerst moet doorworstelen in wetenschappelijke tijdchriften voordat je bij de echte, goed doorwrochte artikelen belandt.
    Ik heb nogal wat tijdschriften die op zichzelf best goed zijn (Eos, Scientific American, Science et vie, etc.). Vaak zijn het dingen die triviaal zijn of waar je later nooit meer iets over verneemt, maar het vergt wel aandacht en tijd en soms gaat dat ten koste van de dingen die werkelijk belangrijk zijn en waar je dan vaak niet meer aan toekomt. Het vervelende is dat het soms leuke weetjes zijn die je dan toch wilt lezen.

    1. Ja, bloggen haalt weinig uit… Hopelijk attendeert iemand de krant erop dat het nieuws al was weerlegd voor het nieuws was en leidt zoiets tot aanpassing van de redactionele procedures.

Reacties zijn gesloten.