Ik ben in zoverre een gezegend mens dat ik, als ik voor deze dagelijkse blogjes advies nodig heb, kan terugvallen op een stuk of wat mensen. Er is een speciale dank-je-wel-pagina, die ik bij dezen eens onder uw aandacht breng. Ik vraag de daar genoemde mensen regelmatig advies. Vorige week blogde ik bijvoorbeeld over Jakobus de Rechtvaardige, de broer van Jezus, en dus was het onvermijdelijk dat ik moest ingaan op de vraag of Jakobus ook de auteur was van de aan hem toegeschreven Brief van Jakobus. Dat is een onderwerp waarover ik goede raad wil hebben.
Het onderwerp op zich is typisch zo’n kwestie die wetenschappers meer bezighoudt dan gelovigen. Als God de Bijbel senkrecht von oben heeft afgegeven, is het eigenlijk niet zo belangrijk of dat via de broer van Jezus, een naamgenoot of iemand anders is gegaan. Voor de gelovige zijn andere zaken belangrijker.
Aannames, aannames
Het is ook zo’n onderwerp waarbij de discussie is gebaseerd op moeilijk bewijsbare aannames. Zo is er de aanname dat een timmermanszoon uit Galilea nooit zo goed Grieks zou kunnen als de auteur van de Jakobusbrief. Ik zou echter niet weten waarom mensen op het platteland, antiek of modern, minder taalvaardig zouden zijn dan anderen. (En trouwens, Jakobus woonde een groot deel van zijn leven in Jeruzalem.) Bedenk bovendien dat op een timmermanswerkplaats behoorlijk wat geld rondging, zodat het prima denkbaar is dat een Jakobus een behoorlijke scholing kreeg. Begrijp me niet verkeerd: dat ik niet overtuigd ben van de geldigheid van het taal-argument, wil niet zeggen dat ik denk dat de Brief van Jakobus wél door de broer van Jezus is geschreven. Ik weet het gewoon niet.
Maar goed. Ik kan dan wel benadrukken dat het slechts een aanname is dat men op het platteland slecht Grieks beheerste, maar dat is net zo goed een aanname. En ik ben geen taalkundige. Tijd om een van de zojuist aangekondigde kenners te vragen: de Gert Knepper die ook wel eens op deze blog schrijft. Hij noemde een reeks argumenten voor een andere auteur dan Jakobus de Rechtvaardige.
Auteurschap
Om te beginnen veronderstelt de brief een soort christendom dat pas na de dood van Jakobus (zoals gezegd: in 62 na Chr.) is ontstaan. Zo is er sprake van “oudsten” en “leraren”, en zij gaan pas later een rol spelen in de nog jonge kerk. Een ander argument is dat je van een Jakobus, van wie we meestal aannemen (!) dat hij zijn broer bleef zien als grondlegger van een eigen stroming bij de uitleg van de Wet van Mozes, andere thema’s zouden hebben verwacht: denk aan de sabbat, de reinheidswetten, de besnijdenis, het belang van de Tempel.
Je zou ook verwachten dat een Jakobus zich zou laten voorstaan op het feit dat hij een broer van Jezus was, maar daar blijkt niet zo veel van. Terwijl dat voor Jakobus de Rechtvaardige toch zijn bron van autoriteit was. Nog zoiets: de auteur benadrukt dat niet het geloof alléén mensen redt, maar dat het geloof moet blijken uit goede daden. Dat is een reactie op Paulus, wat opnieuw een wat latere datering suggereert. De auteur van de Brief van Jakobus lijkt ook de Eerste Brief van Petrus te kennen – opnieuw een aanwijzing dat de tekst wat jonger is.
En dan is er nog het simpele gegeven dat men de vraag wie de Brief van Jakobus heeft geschreven, al in de Oudheid stelde. Het stond dus ook destijds niet in steen gehouwen welke Jakobus de auteur was van deze brief. Kortom: hoewel menig argument is gebaseerd op moeilijk bewijsbare aannames, pleit er nogal wat tegen Jakobus de Rechtvaardige als de schrijver van deze brief. Het was een naamgenoot.
[Een overzicht van deze reeks over het Nieuwe Testament is hier.]
Zelfde tijdvak
Han-Chinamei 2, 2025
Meer plaatsnamen in het Gallischseptember 19, 2023
De bronnen van een bronnovember 5, 2018
“Ik zou [niet] weten waarom mensen op het platteland, antiek of modern, minder taalvaardig zouden zijn dan andere”. Maar dat is het punt niet. De Brief van Jakobus is geschreven in wat we noemen ‘semi-literair’ Grieks; zo bevat de brief bijvoorbeeld de enige hexameter (de versvorm waarin in de Oudheid een epos werd geschreven) uit het hele Nieuwe Testament. De auteur moet dus echt een degelijke retorische opleiding in het Grieks hebben gehad, en niet slechts ‘behoorlijke scholing’. Dat sluit een auteurschap van de broer van Jezus nog niet uit, maar ook voorstanders van die hypothese (die een, meestal orthodoxe, minderheid vormen) komen meestal niet verder dan ofwel nogal defensief te benadrukken dat het “niet als onmogelijk mag worden beschouwd” dat een broer van Jezus een dergelijke opleiding zou hebben gehad, ofwel aan te nemen dat de broer van Jezus gebruikt maakte van een amanuensis, die namens hem de brief schreef. Ja, dat is beide mogelijk. Maar dat een hypothese mogelijk is, is slechts een vereiste, en geen argument voor die hypothese.
Wat er nog al eens vergeten wordt, is dat de bewijslast voor de authenticiteit van de Brief aan Jakobus ligt bij degenen die beweren dat die brief authentiek is. De belangrijkste vraag is dus: welke argumenten hebben degenen die claimen dat de Brief van Jakobus geschreven is door de broer van Jezus? Nergens in de hele brief presenteert de auteur zich als de broer van Jezus, of maakt hij ook maar de geringste toespeling op een dergelijke verwantschap. Hij stelt zich voor als ‘Jakobus, dienaar van God en van de Heer Jezus Christus’. Jakobus is een veel voorkomende naam (waarmee de brief dus door elke joodse christen geschreven zou kunnen zijn). Anderzijds moet deze ‘Jakobus’ aan de geadresseerden bekend geweest zijn; en Jakobus de broer van Jezus was inderdaad een bekende leider binnen de vroege christelijke kerk. Maar we kunnen dus weinig meer zeggen dan dat het mogelijk is dat de schrijver met ‘Jakobus’ naar de broer van Jezus verwijst. Echter, zelfs al zou vaststaan. dat de schrijver met ‘Jakobus’ naar de broer van Jezus verwijst – quod non -, dan is daarmee nog niet aangetoond dat de auteur zelf die broer van Jezus is. In de eerste eeuwen van onze jaartelling circuleerden talloze zogenaamde brieven en evangeliën van discipelen en apostelen, en trouwens ook “correspondentie” van Jezus zelf. Zoals ook Jona schrijft werd de Brief van Jakobus pas heel laat toegelaten tot de canon, wat onverklaarbaar zou zijn indien hij authentiek zou zijn geweest. Al vanaf het begin was er grote twijfel aan de authenticiteit van de brief. Kortom: het argument ten gunste van de authenticiteit van de brief is sowieso niet al te sterk.
“Wat er nog al eens vergeten wordt, is dat de bewijslast voor de authenticiteit van de Brief aan Jakobus ligt bij degenen die beweren dat die brief authentiek is.”
Volgens mij ligt de bewijslast net zozeer bij hen die beweren dat die brief níét authentiek is. Het is alweer een tijdje geleden, dus ik kan wel weer eens vertellen hoe dat in de natuurkunde gaat.
De algemene relativiteitstheorie (ART) en de quantummechanica (QM) zijn in strijd met elkaar. Natuurkundigen concentreren zich daarom op het gebied waar ze elkaar tegenspreken: de aard van de zwaartekracht. Zij zoeken dan ook empirische data die de één bevestigt maar de andere weerlegt (dat is bepaald geen vanzelfsprekendheid). Die zijn – het zal de trouwe lezers bekend in de oren klinken – enorm moeilijk te verkrijgen en bovendien peperduur. Voorlopig is het motto ook al een oude bekende: we weten het niet.
Wat mij er niet van weerhoudt er op te wedden dat de ART fout is en niet de QM. Zulke weddenschappen verlies ik nogal eens.
Vervolgens kunnen we ook nog eens kansberekening loslaten op de vraag welke van de twee waarschijnlijk correct is, maar dat negeer ik even.
“Voor de gelovige zijn andere zaken belangrijker.” Behalve voor gelovigen die de bijbel kritisch lezen, volgens het advies van Paulus om alles te onderzoeken en het goede te behouden. Zoals de protestantse theologen in de school van Bultmann, die erg geïnteresseerd waren in vragen over authenticiteit en auteurschap, omdat ze onderscheid maakten tussen de overtuigingen van de vroege Jezusbeweging en de toevoegingen en aanpassingen uit latere periodes.