Toen ik eens keek naar een documentaire over het Apolloproject viel me op dat de geleerden die ervoor zorgden dat de mensheid de maan bereikte, meest mannen overigens, allemaal witte overhemden droegen. Toen ben ook ik witte overhemden gaan dragen. Wat ik maar zeggen wil: je hebt smaakmakers en smaakvolgers. En dat was vroeger ook zo. Neem Abu al-Hasan ‘Ali ibn Nafi (789-857), bijgenaamd Ziryab, wat een zangvogel is.
Ziryab speelde de oud (een luit zonder fretten) aan het hof van de Abbasidische kalief Harun ar-Rashid. Op zeker moment – wellicht nadat het Kalifaat van Bagdad in 806 te maken kreeg met een opstand die overging in een conflict tussen Haruns opvolgers – reisde Ziryab af naar het westen. Via het hof van de Aghlabidische emir van Kairouan (in Tunesië) bereikte hij in 822 Córdoba, waar hij in dienst trad van emir Abd ar-Rahman II (r.822-852). Daar gold hij niet alleen als de grootmeester op de oud, maar ook als arbiter elegantiae: hij zette de toon op velerlei gebied.
Muzikale vernieuwing
Om te beginnen de muziek: hij introduceerde in het westen een nieuw model plectrum én de oud met een extra paar snaren. De vier gangbare paren kregen elk een andere kleur, die de vier lichaamssappen moesten symboliseren, waarbij het vijfde snarenpaar stond voor de ziel. Het was niet voor het eerst en het zou niet voor het laatst zijn dat iemand muziek presenteerde als iets dat groter was dan melodisch en ritmisch geluid.
Maar het ging verder. Ziryab richtte een muziekschool op, een van de eerste in het Emiraat van Córdoba, waar hij zijn leerlingen de laatste (Abbasidische) nieuwigheden bijbracht op het gebied van de muziek. Hij kwam immers uit Bagdad en was via Kairouan gekomen naar Córdoba. Hij nam niet alleen mannelijke, maar ook vrouwelijke leerlingen aan. Daar zat overigens geen feministische agenda achter: vrouwenstemmen waren populair, dus je kon maar het beste zorgen voor goed onderricht.
Cultureel advies
En omdat een musicus er toch een beetje netjes uit moest zien, gaf Ziryab ook advies voor elegante kleding: in de winter anders dan in de zomer, en een onderscheid tussen dagelijks tenue en avondkleding. Hij suggereerde combinaties van heldere kleuren en om er zeker van te zijn dat die de lichaamsgeur niet opnamen, introduceerde hij ook de deodorant. De tandpasta ook, trouwens, en shampoo. Niet langer wasten aristocraten het haar met rozenwater, maar ze benutten zout water vol geurstoffen. Ik begrijp dat dit inderdaad beter is.
Ziryab suggereerde dat de oude kapsels, waarbij de scheiding middenin lag en het haar in twee vlechten over de slapen afhing, werden vervangen door een pony met op het achterhoofd een matje – zoals hij in Bagdad had gezien.
Al deze adviezen hadden overigens een parallel in het culturele programma van de oude Grieken en Romeinen. Wie in het openbaar optrad, moest ervoor zorgen dat hij zich geloofwaardig presenteerde. En dus moest zo iemand er verzorgd uitzien.
Ziryab wist veel over de laatste ontwikkelingen in de Arabische poëzie, over geschiedenis, over wetenschap. En over haute cuisine. Hij adviseerde om niet alle gerechten in één keer op tafel te plaatsen, maar in gangen, zodat je voor elk gerecht de tijd kon nemen: eerst een lichte soep, dan een hoofdgerecht, tot slot een zoet toetje. Een en ander diende gegeten te worden van aardewerk, niet van zilveren of gouden borden, en kon worden geserveerd op een tafelkleed – nog iets nieuws. Tot de nieuwe gerechten behoorden de asperge, maar ook combinaties van ingrediënten die in West-Europa nog nooit waren beproefd. (Dit was belangrijker dan je zou denken, want men meende dat gezondheid samenhing met de balans tussen de vier lichaamssappen.)
Ik zou haast het schaak- en het polospel nog vergeten: een invloed uit het verre Perzië. Maar eigenlijk draait het niet om die eindeloze lijst culturele veranderingen. Wat feitelijk gebeurde, was de groei van een hofcultuur, die door Ziryabs leerlingen werd verspreid over de Maghreb en de rest van het Iberische Schiereiland. En vanuit Asturië gingen deze innovaties naar de rest van West-Europa.
Kwam het allemaal door één man? Zeker niet. Wat vermoedelijk speelde was dat de bewoners van het Emiraat van Córdoba gebruiken en gewoontes overnamen uit het Abbasidische kalifaat van Bagdad, en Ziryab zal een van de velen zijn geweest die de mensen in het westen vertelden over wat gangbaar was in het oosten.
De ulama
Dát het gebeurde, staat vast. We weten bijvoorbeeld dat aan de aristocratische hoven wijn voortaan werd geschonken in bekers van glas of kristal, die de oude bekers van zilver en goud vervingen: het archeologisch bewijs is duidelijk. Iets minder duidelijk is welke wijn de mensen dronken: de Koran verbiedt druivenwijn, maar zegt niets over dadelwijn, die dus was toegestaan. Later waren er schriftgeleerden die ook dadelwijn niet acceptabel vonden. De interpretatierichting van de tekst is naar grotere strengheid.
En daarmee kom ik op een ander aspect van de invloed die het Abbasiedenkalifaat uitoefende op de westelijke landen: er kwamen ook schriftgeleerden, ulama. De druk op christenen in het Emiraat van Córdoba nam toe, want er kwamen meer en striktere regels voor de “volken van het boek” (dhimmis). Processies en klokgebeier werden aan banden gelegd en er kwamen beperkingen: christenen mochten bepaalde wapens niet meer dragen en konden niet elk rijdier meer benutten – regels die toonden dat ze tweederangsburgers waren. Vervolgens werden de nieuwe regels niet toegepast, maar de sfeer was aan het veranderen: het Emiraat werd in de loop van de negende eeuw hoofser, zelfverzekerder, islamitischer en minder tolerant.
Zelfde tijdvak
Tunesië onder de Aghlabidenfebruari 16, 2024
Islamitisch Centraal-Aziëseptember 15, 2015
De Karolingische Renaissance (1)augustus 19, 2024
“de Koran verbiedt druivenwijn, maar zegt niets over dadelwijn”
Klopt dit wel, vraag ik me af.
Internet zegt mij dat de Koran de term “khamr” gebruikt, en dat dit toen zowel druiven- als dadelwijn aanduidde. Beide waren dus te mijden. Alleen over andere roesverwekkende dranken kon eventueel worden geredetwist.
Maar Internet is natuurlijk geen arabist en ik evenmin…
Ik denk dat dat wel klopt. De Koran zelf schijnt niet helemaal duidelijk te zijn en de interpretaties worden steeds strenger. Dat is een gebruikelijk mechanisme. (“Liberalen” kan het niet zo veel schelen als mensen strenger willen zijn; “conservatieven” kan het wel schelen als mensen niet zo streng zijn. Dus de striktere interpretaties winnen. Ik heb een blogje over hoofddoekjes klaarstaan waarin ik dat mechanisme behandel.)
Ten aanzien van het consumeren van wijn is de Koran al even warrig als mijn geheugen (+/- 20 jaar geleden gelezen; aantekeningenblaadjes zijn nauwelijks meer leesbaar). De vele verzen over wijn behoorden wel tot de meest fascinerende, maar dat zegt misschien meer over mij dan over het boek. Belangrijk is dat…
… de volgorde van de soera’s niet chronologisch is.
… er veel tijd – een jaar of 20 geloof ik – is verstreken tussen de openbaring van de oudste en de jongste soera. Als niet-gelovige kan ik daarmee de tegenstrijdigheden verklaren. Voor een moslim zal het slechts om een SCHIJN van tegenstrijdigheid gaan die dus betekenisvol zijn en verklaard moet worden.
… het verbod op wijn (zonder specificatie m.b.t. dadels of druiven) van Soera 5, vers 90-91 komt. Ik lees het meer als een waarschuwing (de duivel gebruikt het om tweedracht te zaaien, ontwijk het dus).
… in oudere soera’s wijn van dadels omschreven wordt als een teken Gods. En dat je niet mag bidden als je dronken bent.
… je in het paradijs (Eden) op enorme hoeveelheden van de allerbeste wijn wordt getrakteerd (geserveerd door prachtige 16-jarige knapen die al je behoeftes zullen bevredigen, zelfs de meest geheime).
Ofwel: t.a.v. het nuttigen van wijn kon men er altijd wel een Koranische mouw aan passen. Dit even ter nuancering en bevestiging van Jona’s mededeling.
Terzijde: er wordt door zowel moslims als islam-haters zoveel onzin beweerd over de Koran, dat ik iedereen aanraad het boek zelf te lezen. Besef daarbij dat het om genotuleerde toespraken gaat, niet om een geschreven tekst (herhalingen zijn functioneel en effectief in spreektaal, irritant in schrijftaal).