De Nijmeegse stadsrechten (3)

Kopie van een inscriptie die Ulpia Noviomagus vermeldt (Valkhof Museum, Nijmegen)

[Laatste van drie blogjes over de hypothetische “stadsrechten” van de Romeinse stad Nijmegen. Het eerste was hier.]

In het eerste blogje schreef ik dat J.E. Bogaers om onbekende redenen de aanname deed dat Nijmegen Romeinse stadsrechten zou hebben gehad. Daarna vertelde ik dat dit in elk geval geen marktrechten kunnen zijn geweest. Dat er zoiets heeft bestaan als een municipium-status, volgens Bogaers ook een mogelijke vorm van zijn hypothetische stadsrechten, veronderstelt een koppeling aan ius Latii, maar Ortiz de Urbina heeft erop gewezen dat dat verband niet bewezen is. Fergus Millar betwijfelt zelfs het bestaan van een municipale status.

Andere argumenten

In de discussie zijn natuurlijk meer argumenten naar voren gebracht. Voor Nijmegen is bijvoorbeeld genoemd dat het zich ging aanduiden als Ulpia Noviomagus. Dit is, voor zover ik overzie, de enige reden waarom keizer Marcus Ulpius Trajanus verantwoordelijk wordt gehouden voor de verlening van marktrechten (Bogaers) of voor marktrechten én municipium-status (Haalebos). We hoeven echter helemaal geen staatsrechtelijke wijzigingen aan te nemen als de gebruikelijke Romeinse hielenlikkerij voldoende verklaart. Ik noemde al vaker de Andalusische stad Sabora, dat aan keizer Vespasianus vroeg of het zich naar hem mocht vernoemen en als antwoord kreeg dat de gemeente zich mocht noemen zoals ze wou, zolang ze haar verplichtingen maar nakwam.

Lees verder “De Nijmeegse stadsrechten (3)” →

De Nijmeegse stadsrechten (2)

Een Amor uit Nijmegen (Rijksmuseum van Oudheden, Leiden)

[Tweede van drie blogjes over de hypothetische “stadsrechten” van de Romeinse stad Nijmegen. Het eerste was hier.]

In het vorige blogje schreef ik dat J.E. Bogaers de hypothese introduceerde dat Nijmegen stadsrechten had gehad, en dat die de vorm hadden van óf marktrechten óf een status als municipium.

Marktrechten?

De Romeinen kenden een marktrecht, ius nundinarum. Dit had betrekking op landelijk gebied, zoals de villa’s van de grootgrondbezitters.noot L. de Ligt, “Roman Law, Markets and Market Prices”, in: Du Plessis, P.J., (red.), Handbook of Roman Law and Society (2016). Het was voor hen praktisch als de arbeiders hun inkopen dichtbij huis konden doen. Steden – wat dat ook waren – organiseerden sowieso markten. Omdat Nijmegen, dat met enkele duizenden inwoners een echt stedelijke kern was, deze rechten dus al bezat, kan het onmogelijk stadsrechten hebben gekregen doordat een keizer het ius nundinarum toekende. Terecht noemt archeoloog Jan Kees Haalebos het niet aannemelijk dat het Flavische Nijmegen (d.w.z. de stad tussen pakweg 70 en 100 na Chr.) geen markt bezat.noot J.K. Haalebos, “Mosterd na de maaltijd. Een vergeten jubileum: Traianus en het jaar 98 na Chr. in Nijmegen”, in: Jaarboek Numaga 47 (2000).

Lees verder “De Nijmeegse stadsrechten (2)” →

De Nijmeegse stadsrechten (1)

Een recent opgegraven kopje van Bacchus (Stadhuis Nijmegen)

Afgelopen zomer schreef ik enkele keren over Nijmegen in de Romeinse tijd: over de geschiedenis van die stad, over Museum Kam, over aardewerk dat ik zag in Museumpark Orientalis, over het vernieuwde Valkhof Museum. Ik sprak ook classicus Vincent Hunink en allerlei anderen. En iedereen die ik sprak, stelde ik dezelfde vraag: hoe zit dat nou, met die claim dat Nijmegen rond 100 na Chr. “stadsrechten” heeft gekregen? Immers, Fergus Millar heeft in 1977 in zijn beroemde boek The Emperor in the Roman World de zogeheten municipium-status geproblematiseerd.

Eigenlijk bleek niemand goed te weten waarop de claim was gebaseerd. Zoals op deze blog wel vaker is geconstateerd: omdat de opleidingen te kort zijn, kunnen archeologen in Nederland niet voldoende kennis opdoen van de andere oudheidkundige disciplines, zodat ze regelmatig (en te goeder trouw) inzichten herhalen die hun collega’s allang hebben ondergraven. In Nijmegen kreeg ik alle hulp om eens uit te zoeken waar de claim nou vandaan komt – daarvoor mijn oprechte dank. Lees verder “De Nijmeegse stadsrechten (1)” →

Paestum

De tempel van Athena in Paestum

Ten zuiden van Napels ligt de grote baai van Napels, met in het westen de Tyrrheense Zee, in oosten de Vesuvius, en in het zuiden het schiereiland van Sorrentino en het eiland Capri. Wie nog iets zuidelijker gaat, komt in Salerno en, nog even verder, in Paestum. In het Grieks heette het Poseidonia, “stad van Poseidon”: geen onlogische naam voor een havenstad. De stad lijkt rond 600 v.Chr. te zijn gesticht door Griekse kolonisten uit de omgeving van de Ionische Zee. Ze waren niet de eerste mensen, want de verering voor diverse godinnen gaat terug op inheemse culten.

Poseidonia

Het lijkt erop dat het plattegrond met langwerpige woonblokken dateert van vrij kort na de stadstichting. Zeg maar de zesde eeuw v.Chr.. Het plattegrond kent een opvallende scheiding van religieuze, bestuurlijke en residentiële delen.

Lees verder “Paestum” →

Ambiorix tegen Caesar

Ik sprak Robert Nouwen, de auteur van het boek Ambiorix tegen Caesar, twee weken geleden nog. Aan de voet van het beeld van Ambiorix in Tongeren aten we Luikse wafels en bespraken we de receptie van zijn vorige boek, De Romeinse heerbaan. En gisteravond heb ik hem bij de boekpresentatie in het Gallo-Romeinse museum in Tongeren nog even de hand geschud. Omdat ik Nouwen dus persoonlijk ken, kan ik zijn boek niet recenseren. Ik kan u echter verzekeren dat u het zult lezen zonder spijt en met vrucht. Ambiorix tegen Caesar is momenteel het beste overzicht van de weerstand die de Eburonen boden aan de Romeinse legioenen. U weet wel, Ambiorix vernietigde het Veertiende Legioen bij een plek genaamd Atuatuca. Dat moet ergens liggen in de omgeving van Tongeren.

In plaats van het boek te bespreken, wil ik wat losse kwesties aanstippen. Zeg maar de “further thoughts” die bij me opkwamen bij het lezen van de PDF die Nouwen me vorige maand toezond.

Lees verder “Ambiorix tegen Caesar” →

Misverstand: De stad Nijmegen

Agrippa, de stichter van Nijmegen (British Museum, Londen)

Keizer Trajanus gold als een goede heerser en dat hij hier en daar een modern standbeeld heeft gekregen is geen catastrofe. Wie Nijmegen over de Waalbrug binnenrijdt, zal er door worden begroet. Het beeld dateert uit de jaren vijftig van de vorige eeuw, toen het aloude Keizer Lodewijkplein, aangelegd na de sloop van de Nijmeegse stadsmuur en vernoemd naar Lodewijk de Vrome, een nieuwe naam moest krijgen. Omdat oudheidkundigen toen nog dachten dat Trajanus iets voor Nijmegen zou hebben gedaan, werd het plein naar hem vernoemd en kreeg hij een beeld.

De vraag was destijds al wát hij voor Nijmegen heeft gedaan, want het enige wat vaststaat is dat de stad zich Ulpia Noviomagus is gaan noemen. Het laatste element is de eigenlijke plaatsnaam, “nieuwe weide”. Het eerste element verwijst naar de familienaam van de keizer, die voluit Marcus Ulpius Trajanus heette. De aanname was destijds (als ik het wel heb) dat die naam is verleend met het recht om markt te houden, nundinas habere. Een tweede aanname was dan dat Noviomagus tevens “nieuwe markt” zou betekenen, wat niet onmogelijk is maar een secundaire betekenis verheft boven de primaire.

Lees verder “Misverstand: De stad Nijmegen” →

Stedelijke rechten

Agrippa, de stichter van Nijmegen (Altes Museum, Berlijn)

Ik had er eigenlijk niet over willen bloggen, maar het onderwerp dook in vier dagen drie keer op: wat is de oudste stad van Nederland? Die vraag leeft nogal in Maastricht (dat ooit toeristen lokte met de slagzin “Maastricht staat op zijn Romeinse verleden”), in Nijmegen (dat elk decennium een ander stichtingsjaar heeft en in Tongeren (waar alle bewijs bestaat uit een inscriptie die niemand ooit heeft gezien).

De eeuwige negentiende eeuw

Als ik het goed zie, is het in feite een negentiende-eeuws discussie. Zoals de trouwe lezers van deze blog weten, is er te weinig informatie over de oude wereld en spelen de vooronderstellingen van de oudheidkundige een belangrijke rol bij de interpretatie van de schaarse data. Dat is de aard van het vak, maar als je niet oppast neem je de vooronderstellingen van je voorgangers over. En dat lijkt hier te zijn gebeurd: in de negentiende eeuw ging men ervan uit dat er zoiets was geweest als Romeins stadsrecht, zoals dat in de Middeleeuwen ook had bestaan.

Lees verder “Stedelijke rechten” →