De Nijmeegse stadsrechten (3)

Kopie van een inscriptie die Ulpia Noviomagus vermeldt (Valkhof Museum, Nijmegen)

[Laatste van drie blogjes over de hypothetische “stadsrechten” van de Romeinse stad Nijmegen. Het eerste was hier.]

In het eerste blogje schreef ik dat J.E. Bogaers om onbekende redenen de aanname deed dat Nijmegen Romeinse stadsrechten zou hebben gehad. Daarna vertelde ik dat dit in elk geval geen marktrechten kunnen zijn geweest. Dat er zoiets heeft bestaan als een municipium-status, volgens Bogaers ook een mogelijke vorm van zijn hypothetische stadsrechten, veronderstelt een koppeling aan ius Latii, maar Ortiz de Urbina heeft erop gewezen dat dat verband niet bewezen is. Fergus Millar betwijfelt zelfs het bestaan van een municipale status.

Andere argumenten

In de discussie zijn natuurlijk meer argumenten naar voren gebracht. Voor Nijmegen is bijvoorbeeld genoemd dat het zich ging aanduiden als Ulpia Noviomagus. Dit is, voor zover ik overzie, de enige reden waarom keizer Marcus Ulpius Trajanus verantwoordelijk wordt gehouden voor de verlening van marktrechten (Bogaers) of voor marktrechten én municipium-status (Haalebos). We hoeven echter helemaal geen staatsrechtelijke wijzigingen aan te nemen als de gebruikelijke Romeinse hielenlikkerij voldoende verklaart. Ik noemde al vaker de Andalusische stad Sabora, dat aan keizer Vespasianus vroeg of het zich naar hem mocht vernoemen en als antwoord kreeg dat de gemeente zich mocht noemen zoals ze wou, zolang ze haar verplichtingen maar nakwam.

Lees verder “De Nijmeegse stadsrechten (3)” →

De Nijmeegse stadsrechten (2)

Een Amor uit Nijmegen (Rijksmuseum van Oudheden, Leiden)

[Tweede van drie blogjes over de hypothetische “stadsrechten” van de Romeinse stad Nijmegen. Het eerste was hier.]

In het vorige blogje schreef ik dat J.E. Bogaers de hypothese introduceerde dat Nijmegen stadsrechten had gehad, en dat die de vorm hadden van óf marktrechten óf een status als municipium.

Marktrechten?

De Romeinen kenden een marktrecht, ius nundinarum. Dit had betrekking op landelijk gebied, zoals de villa’s van de grootgrondbezitters.noot L. de Ligt, “Roman Law, Markets and Market Prices”, in: Du Plessis, P.J., (red.), Handbook of Roman Law and Society (2016). Het was voor hen praktisch als de arbeiders hun inkopen dichtbij huis konden doen. Steden – wat dat ook waren – organiseerden sowieso markten. Omdat Nijmegen, dat met enkele duizenden inwoners een echt stedelijke kern was, deze rechten dus al bezat, kan het onmogelijk stadsrechten hebben gekregen doordat een keizer het ius nundinarum toekende. Terecht noemt archeoloog Jan Kees Haalebos het niet aannemelijk dat het Flavische Nijmegen (d.w.z. de stad tussen pakweg 70 en 100 na Chr.) geen markt bezat.noot J.K. Haalebos, “Mosterd na de maaltijd. Een vergeten jubileum: Traianus en het jaar 98 na Chr. in Nijmegen”, in: Jaarboek Numaga 47 (2000).

Lees verder “De Nijmeegse stadsrechten (2)” →

De Nijmeegse stadsrechten (1)

Een recent opgegraven kopje van Bacchus (Stadhuis Nijmegen)

Afgelopen zomer schreef ik enkele keren over Nijmegen in de Romeinse tijd: over de geschiedenis van die stad, over Museum Kam, over aardewerk dat ik zag in Museumpark Orientalis, over het vernieuwde Valkhof Museum. Ik sprak ook classicus Vincent Hunink en allerlei anderen. En iedereen die ik sprak, stelde ik dezelfde vraag: hoe zit dat nou, met die claim dat Nijmegen rond 100 na Chr. “stadsrechten” heeft gekregen? Immers, Fergus Millar heeft in 1977 in zijn beroemde boek The Emperor in the Roman World de zogeheten municipium-status geproblematiseerd.

Eigenlijk bleek niemand goed te weten waarop de claim was gebaseerd. Zoals op deze blog wel vaker is geconstateerd: omdat de opleidingen te kort zijn, kunnen archeologen in Nederland niet voldoende kennis opdoen van de andere oudheidkundige disciplines, zodat ze regelmatig (en te goeder trouw) inzichten herhalen die hun collega’s allang hebben ondergraven. In Nijmegen kreeg ik alle hulp om eens uit te zoeken waar de claim nou vandaan komt – daarvoor mijn oprechte dank. Lees verder “De Nijmeegse stadsrechten (1)” →

Zes vragen aan Renske Janssen

Renske Janssen

De vaste lezers van deze blog kennen de rubriek waarin dit de alweer zesde aflevering is: we laten oudheidkundigen aan het woord over hun onderzoek en hun visie op het wetenschappelijk proces. Vandaag is het woord aan rechtshistorica Renske Janssen, die eerder een bekroond proefschrift schreef over de juridische kant van de vervolging van joden, waarzeggers en christenen, Marginalized Religion and the Law in the Roman Empire. Ze is tevens de initiatiefnemer van de vlogserie Wegen naar Rome.

Wat bestudeert u?
Ik werk aan recht en bestuur in het Romeinse Rijk, met name de periode tussen ca. 100 v.Chr. en 250 na Chr. Ik ben vooral geïnteresseerd in hoe het recht in de dagelijkse praktijk werkte en hoe mensen die geen juridische experts waren daarover nadachten. Aan welke criteria moest een goede wet volgens hen voldoen, wiens belangen moest het recht beschermen en in welke mate bestond er voor hen een verband tussen recht en rechtvaardigheid? De situatie in de Romeinse provincies is hierbij bijzonder interessant. Als Rome de macht over een bepaald gebied overnam, betekende dat niet dat lokaal recht en bestuur ook meteen werd vervangen – sterker nog, dat zou waarschijnlijk erg onpraktisch zijn geweest. Dat betekent dus dat we niet alleen over de keizer en de gouverneur moeten nadenken als we willen weten hoe de Romeinse wereld functioneerde, maar ook over de rol van de lokale bevolking.

Lees verder “Zes vragen aan Renske Janssen” →

Fryslân: Tolsum

Schrijfplankje van Tolsum (Fries Museum, Leeuwarden)

[Vandaag bestaat de Mainzer Beobachter vijftien jaar, en ik plaats vijftien blogjes over vijftien voorwerpen uit de vijftiennoot Vandaag zijn Holland en Vlaanderen elk weer één gewest. Nederlandssprekende provincies.] 

Tolsum

Dat had ik niet verwacht: dat ik nog nooit heb geblogd over het Schrijfplankje van Tolsum, hoewel dat toch een van de bekendste voorwerpen is uit de archeologie van de Romeinse Lage Landen. Simpel samengevat: het is zo’n wastafeltje, waarop de Romeinen met een stilus (zeg maar een satéstokje) dingen noteerden. Als iemand hard drukte, raakte hij het hout onder het laagje was en die krassen zijn nog leesbaar.

Lees verder “Fryslân: Tolsum” →

Paulus in Spanje

Vijfde-eeuwse joodse inscriptie (Archeologisch Museum, Mérida)

De apostel Paulus lijkt rond het jaar 56 na Chr., toen hij op reis was door Griekenland, het voornemen gehad te hebben om nog eens verder te gaan naar Rome. Ter voorbereiding van dat bezoek schreef hij aan de plaatselijke christelijke gemeenschap de Brief aan de Romeinen. Aan het einde vertelt hij:

Ik heb mijn taak in deze streken nu beëindigd, en omdat ik er zo naar verlang om na al die jaren naar u toe te komen, hoop ik dat te doen wanneer ik naar Spanje ga.noot Romeinen 15.23-24; NBV21.

Dat hij vanuit Griekenland – mogelijk iets preciezer: Korinthe – door wilde reizen naar Italië en Spanje, paste uitstekend bij Paulus’ ambitie het christendom te verspreiden. Maar je vraagt je af hoe hij dat wilde aanpakken. Je krijgt uit Paulus’ brieven de indruk dat hij een heel netwerk van mensen had, joden en godvrezenden, op wie hij overal kon terugvallen. Maar had hij zulke contacten ook in het verre Spanje? Had hij daar, om zo te zeggen, al wat logeeradressen?

Lees verder “Paulus in Spanje” →

Het vierkinderenrecht

Reconstructie van het beeld van keizer Augustus uit Primaporta (Allard Pierson-museum, Amsterdam)

De huwelijkswetgeving lag keizer Augustus na aan het hart. We weten niet waarom precies, maar zijn hele regering lang heeft hij geprobeerd de relaties tussen man en vrouw te reguleren. Uit het jaar 18 v.Chr. dateert de Lex Julia de maritandis ordinibus, die bepaalde wie met wie konden trouwen. Vermoedelijk uit hetzelfde jaar dateert de Lex Julia de adulteriis coercendis, ofwel een wet tegen overspel. Wellicht hingen deze wetten samen met de afkondiging van een “nieuwe era” in het daaropvolgende jaar.  We lezen verder over wetgeving de pudicitia, betreffende de openbare zeden.

Hoe belangrijk dit thema was voor Augustus, blijkt wel uit het feit dat hij niet alleen het burgerlijk recht maar ook het strafrecht inzette. Bovendien bleef hij erop terugkomen: alsof drie wetten nog niet genoeg waren, herhaalde hij de wetgeving het in 9 na Chr., al liet hij het indienen toen over aan de twee consuls. Deze wet staat bekend als de Lex Papia et Poppaea, die de maatregelen uit de eerstgenoemde wet aanvulde en aanscherpte.

Lees verder “Het vierkinderenrecht” →

Vragen rond de jaarwisseling (1)

Odysseus en Polyfemos (Eleusis)

Twee weken geleden, op 17 december, nodigde ik u uit om de inmiddels traditionele vragen rond de jaarwisseling te stellen. Ik ontving er vrij veel en zal nu mijn best doen ze te beantwoorden. Er waren betrekkelijk weinig vragen over het “klassieke” deel van de oude wereld, maar daarmee begin ik vandaag wel.

Wat vind je van de trailer van de verfilming van de Odyssee?

Historici hebben geen mening over kunst. Ik heb het n.a.v. de film Redbad al eens uitgelegd. We vragen filmmakers toch ook niet of ze een mening hebben over historische processen?

Lees verder “Vragen rond de jaarwisseling (1)” →

Collatio Legum (3): Waar, Waarom, Wanneer

Theodosius II (Bodemuseum, Berlijn)

Vorige keer hebben we de tekst van de Collatio onder de loep genomen. We weten vrijwel zeker dat die is gestructureerd aan de hand van de Tien Geboden. We weten ook zeker dat het doel van de compilatie is om de overeenkomsten te laten zien tussen de Mozaïsche en de Romeinse wetten. De identiteit van de collator is moeilijk vast te stellen, maar het lijkt waarschijnlijk dat hij een christen was.

Waar?

Als we op zoek gaan naar waar de Collatio is geschreven, leiden de sporen alle kanten op. De mogelijke verbanden met de  Codex Theodosianus suggereren een oostelijke plaats van oorsprong, maar de overgeleverde handschriften duiken juist op in Italië, Oostenrijk en recent nog Kroatië. Uiteindelijk lijkt Rome zelf de meest waarschijnlijke kandidaat, al is dat eerder een geleerde gok dan een echte vondst.

Lees verder “Collatio Legum (3): Waar, Waarom, Wanneer” →

Collatio Legum (2): Wat en Wie?

Modern standbeeld voor Ulpianus (Tyrus)

In het vorige stukje hebben we gezien hoe eerdere wetenschappers de puzzel van de Collatio hebben gelegd. Toch hebben we geconcludeerd dat we weinig zeker weten over wie het geschreven heeft, waar, wanneer, of waarom. In dit artikel wil ik graag de tekst zelf bekijken, met de nadruk op de inhoud van de tekst en de identiteit van de auteur. We houden ons nu dus vooral bezig met het “wat” en het “wie”. In het volgende stukje kunnen we ons dan focussen op de plaats, het doel en de tijd waarin hij schreef. Zeg maar het “waar”, “waarom” en “wanneer”.

Wat?

We hebben al gezien dat de Collatio een juridisch vergelijkend document is dat Romeinse wetten naast Mozes’ wetten plaatst, met als doel gelijkenissen aan te tonen. Het is dus geen wetboek met geboden en verboden, maar eerder een verzameling teksten die overeenkomsten tussen Bijbels en Romeins Recht wil aantonen.

Lees verder “Collatio Legum (2): Wat en Wie?” →