Ik ging naar Nijmegen om een badhuis te zien. Ik zag geen badhuis. Maar het was een geslaagd weekend. Deze week enkele blogjes, waar u ook het blogje over de Nijmeegse classicus Vincent Hunink bij mag rekenen. Maar eerst even iets over de geschiedenis van Romeins Nijmegen.
Oppidum Batavorum
In 19 v.Chr. werd in het oosten van de huidige stad een militaire basis ingericht (Hunerberg), die echter niet lang in gebruik is gebleven. Even oostelijker lag op het Kops Plateau een kleiner kamp, dat tientallen jaren functioneerde. De meest duurzame stichting lag echter in het huidige stadscentrum, waar een civiele nederzetting verrees, bewoond door migranten uit het Overrijnse die de geschiedenis in zijn gegaan als Bataven. Die naam betekent “bewoners van de Betuwe”, wat weer is afgeleid van *bat-agwiō, “vruchtbaar eiland” (tussen Waal en Rijn). De burgerlijke nederzetting heette Batavodurum of ook wel Oppidum Batavorum, wat allebei “Batavenburcht” betekent.
Tijdens de Bataafse Opstand (69-70 na Chr.) ging de civiele nederzetting in vlammen op. De Romeinse geschiedschrijver Publius Cornelius Tacitus schrijft dat de Bataven de brand zelf hadden aangestoken, wat op het eerste gezicht wat vreemd klinkt. Op het tweede gezicht ook, trouwens, want Tacitus doet alles om de opstandige Bataven neer te zetten als onverbeterlijke barbaren vol haat jegens alles wat Romeins was. Hij duidt ze bijvoorbeeld aan met het allesbehalve neutrale woord civitas, dat weliswaar “gemeente” kon betekenen, maar een sterke associatie had met het veel primitievere “stam”. Zulke woestelingen zouden niets liever willen dan terugkeren naar aloude, primitieve, niet-stedelijke levenswijze. Althans volgens Tacitus.
We moeten dus de vraag stellen of het niet de Romeinse aanvallers zijn geweest die de civiele nederzetting hebben gebrandschat. Terecht houdt het Valkhof Museum het er nu op dat de bewoners, mooi neutraal geformuleerd, “hun nederzetting verwoest achterlieten”. Overigens is bij de opgraving van huizen op het Sint-Josephhof geconstateerd dat vlak voor de stadsbrand de wijnvaten met opzet zijn kapotgeslagen, en misschien was deze vernietiging van zuidelijke importproducten een daad van symbolisch, anti-Mediterraan geweld, en had Tacitus het toch bij het juiste eind.
Noviomagus
De burgerlijke nederzetting mocht dan zijn verwoest, ze bleef bestaan, maar op een andere plek en onder een andere naam: in het westen (voorbij de moderne spoorlijn) en als Noviomagus. Er is vaak op gewezen dat die naam in de Gallische taal zoiets als “nieuwe markt” zou betekenen. Dat is inderdaad mogelijk, maar on n’a pas besoin de cette hypothèse-là. Dit verdient een korte uitweiding, dus loop even mee.
Het eerste deel in de nieuwe naam, nouiios, is probleemloos: “nieuw”. Het tweede element magos plaatst ons evenmin voor moeilijkheden. Het duikt in veel meer West-Europese plaatsnamen op en betekent dan altijd “plaats”, “plek”, of “veld”: Catumagus, “slagveld”; Rotomagus, “wagenveld” (d.w.z. hippodroom); Eburomagus, “coniferenveld”. Een leuk geval is Argantomagus, dat logischerwijs “zilverveld” zou betekenen, maar feitelijk verwijst naar het goudpoeder dat hier werd gewonnen in een riviertje.noot De veel voorkomendenoot naam Noviomagus zou dus “het nieuwe veld” betekenen, of “de nieuwe plaats”, en is de tegenhanger van Senomagus, “het oude veld”.
In zijn primaire betekenis is magos dus een plaatsaanduiding. De betekenis “markt” is weliswaar mogelijk, maar is een afgeleide functieaanduiding en secundair. Noviomagus kan wel “nieuwmarkt” betekenen (zoals de plaatsnamen hierboven zilvermarkt, coniferenmarkt, wagenmarkt en vechtmarkt kunnen betekenen), maar het is niet de meest voor de hand liggende betekenis, terwijl na de verhuizing in het jaar 70 “nieuwe plek” volkomen logisch is.
Einde uitweiding. Om 11:00 meer.
Zelfde tijdvak
Velleius Paterculus (3)maart 3, 2016
Romeins Tunesië en Algerijemaart 20, 2020
De Bataafse Opstand (6)mei 5, 2016
dag Jona,
Volgens mij is het HuNNerberg, met dubbel N dus.
groet, Joost
Daar heb ik ook over gedacht, maar ik kom zowel Hunerberg als Hunnerberg tegen. Ik heb maar voor het eerste gekozen om de indruk te vermijden dat het om Hunnen zou gaan.