Het taoïsme: de Zhuangzi (1)

[Kees Alders schrijft over de Chinese filosofische stromingen. Een inleiding was hier. Na een introductie, het Confucianisme, het Mohisme en de School van de Namen behandelt hij dit najaar het taoïsme. Het eerste blogje in deze reeks was hier.]

Een klerk met weinig ambitie

Zhuangzi, oftewel meester Zhuang (oudere schrijfwijze: Chuang-tzu), werkte als klerk in een laktuin. Althans, als we de Han-historicus Sima Qian mogen geloven: verdere bronnen over het leven van meester Zhuang hebben we eigenlijk niet. Die laktuin zou gelegen hebben in Meng, dat niet ver van de hoofdstad van de staat Song lag.

Een laktuin was een plaats waar lakbomen groeiden en werden afgetapt, en waar waarschijnlijk ook handwerkslieden lakproducten produceerden. Nu waren lakproducten in de tijd waar we het over hebben – Zuangzi leefde van de tweede helft van de vierde tot het begin van de derde eeuw v.Chr. – strategisch erg belangrijk: lak werd onder andere gebruikt voor wapens en strijdwagens. Daarom stonden dit soort werkplaatsen meestal onder staatsbeheer. Zhuangzi was dus waarschijnlijk een ambtenaar. Maar dan wel een erg lage ambtenaar. Dat is natuurlijk opvallend. Was hij niet ambitieus?

Zhuangzi was bevriend met Hui Shi, de relativist die we eerder zagen bij de School van de Namen. Hui Shi moet wat ouder zijn geweest, en misschien was hij wel zijn mentor of leraar. De twee verschillen echter nogal van elkaar. Hui Shi bekleedde een hoge functie: hij schopte het tot eerste minister van de staat Wei. Zhuangzi daarentegen zou hogere functies geweigerd hebben, en zelfs zijn bescheiden baantje als klerk vaarwel gezegd hebben. Hij vergelijkt zichzelf met een schildpad die liever door de modder kruipt dan dat hij zijn schild in een vitrine laat leggen.

Het contrast in maatschappelijke ambitie kon dus niet groter zijn, en we zullen zien dat Zhuangzi en Hui Shi ook in hun opvattingen nogal verschilden. Hui Shi wordt gezien als een vertegenwoordiger van de School van de Namen; Zhuangzi is een van de belangrijkste taoïstische meesters.

De Zhuangzi

Al weten we over het leven van de man Zhuang dan vrijwel niets, we hebben wel een document dat zijn naam draagt: de Zhuangzi. Dit bestaat uit drieëndertig hoofdstukken in drie delen: “de innerlijke geschriften”, “de uiterlijke geschriften” en “de gemengde geschriften”.

Het werk is vrijwel zeker niet door één persoon geschreven. Maar het zou kunnen dat de eerste zeven hoofdstukken die het eerste deel vormen, “de innerlijke geschriften”, teruggaan op de filosofie van meester Zhuangzi zelf. Misschien zijn ze zelfs van zijn eigen hand.

Samen met de rest van het werk gaat het om een bonte lappendeken van allerlei verhalen, poëzie, parabels, dialogen, vaak met veel beeldend taalgebruik en humor.

Bekende figuren

De Zhuangzi vormt als het gaat om de vorm zodoende een enorm contrast met de korte, bondige en strakke Daodejing, die we hiervoor bespraken. Desondanks komt Laozi, de veronderstelde auteur van de Daodejing, wel voor in de Zhuangzi. Meestal wordt hij “de oude langoor” (Lao Dan) genoemd, om zijn ouderdom te benadrukken (oude mensen heten lange oren te hebben). Hij geldt in de Zhuangzi doorgaans als groot voorbeeld. Daarbij komen delen van de tekst bijna woordelijk overeen met de Daodejing.

We komen in dit werk verder allerlei andere fictieve en niet fictieve figuren tegen. Zoals de Gele Keizer (Huangdi): een mythologische figuur die feitelijk de Chinese samenleving zou hebben uitgevonden. Bij de Mohisten en in de confucianistische Analecten wordt de Gele Keizer nog niet genoemd, maar in de Zhuangzi speelt hij in verschillende verhalen verschillende rollen. Soms wordt hij gepresenteerd als iemand die de dao, de Weg, het best aan zou voelen. In andere verhalen is hij weer een leerling die vooral nog zoekende is. In weer andere verhalen zet hij door de samenleving in te richten en te ordenen juist de eerste stap op weg naar het afdwalen van de mensen van de dao.

Naast wijzen, hun volgelingen, keizers, prinsen, rovers, gewone mensen als handwerkslieden en muzikanten, en allerlei mensen en wezens met allegorische namen wordt ook Confucius in een aantal verhalen als hoofdpersoon of figurant gebruikt, net als een aantal van zijn leerlingen. Soms wordt Confucius voorgesteld als een zoekende figuur die zich graag de les laat lezen over de dao. In andere delen blijkt Confucius juist te spreken als een taoïstische meester. En in weer andere delen wordt de twee eeuwen eerder levende meester vooral bespot. Ook Hui Shi komt een aantal keren in de tekst voor, waar hij vooral functioneert als sparring partner voor Zhuangzi.

Een belangrijke bron

In de Zhuangzi staan ook hoofdstukken die door latere geleerden niet als zuiver taoïstisch worden beschouwd. Ze zouden zijn beïnvloed of zelfs geschreven door denkers van andere filosofische scholen. Vooral de Yangistische hoofdstukken, waarin het afslaan van een bestuursfunctie een rol speelt, vallen op. We komen daarop in een volgend blogje nog terug.

Het laatste hoofdstuk van de Zhuangzi geeft een overzicht van verschillende filosofen uit zijn tijd, waaronder een aantal waarvan we zonder dit werk niet veel gehoord en geweten hadden. Dit hoofdstuk eindigt met een nogal venijnig verwijt aan Hui Shi. Maar omdat daarvoor eerst zijn tien stellingen opgesomd worden, heeft juist dit hoofdstuk veel bijgedragen aan de kennis die we nu nog van hem hebben.

De Zhuangzi is kortom een bijzonder rijke bundeling. We gaan er morgen een paar inhoudelijk interessante punten van uitlichten.

[Dank je wel Kees! Deze reeks zal worden vervolgd.]