MoM | Feiten in soorten en maten

De overeenkomst tussen het oercontinent Pangaea, donkere materie en de Nubische heerschappij over Egypte is dat geen enkele wetenschapper ze ooit heeft gezien. Het bestaan ervan kan alleen indirect worden aangetoond.

Toen Wegener honderd jaar geleden opperde dat de huidige continenten zijn ontstaan door het uiteenvallen van een oercontinent, had hij daarvoor slechts indirect bewijs, zoals (fossielen van) overeenkomstige diersoorten, de vormen van de continenten en overeenkomstige geologische strata. Sindsdien hebben onderzoekers vastgesteld dat de continenten zich inderdaad verplaatsen en gaat men ervan uit dat er één oercontinent is geweest, maar niemand heeft Pangaea ooit waargenomen. Hetzelfde geldt voor donkere materie: ze moet bestaan (al denkt Erik Verlinde daar anders over), maar geen astronoom kan haar aantonen. En geen oudheidkundige observeerde ooit de Nubische heerschappij over Egypte, hoewel ze er moet zijn geweest, aangezien er inscripties bestaan, monumenten zijn opgegraven en middeleeuwse handschriften zijn met de teksten van antieke auteurs die erover schrijven.

We zouden de bovenstaande verschijnselen kunnen aanduiden als “indirecte feiten”. Oudheidkundige feiten vallen vrijwel zonder uitzondering in deze categorie. Waarnemen kunnen we niets. Een speciaal soort indirecte feiten is statistisch van aard, zoals de stijgende Babylonische levensmiddelenprijzen in de tweede helft van de tweede eeuw v.Chr.

Pangaea, donkere materie, de heerschappij van de Nubische farao’s en de ontwikkeling van de levensmiddelenprijzen zijn ook “geaggregeerde feiten”. Daarmee worden complexe zaken bedoeld: het zijn dus geen enkelvoudige evenementen (“de Nubische farao Taharqo werd uit Memfis verdreven door de Assyrische koning Esarhaddon”) maar combinaties daarvan. In het geval van de Nubische heerschappij gaat het dus om een reeks gebeurtenissen die begint met de verovering en eindigt met de aftocht van de laatste Nubische vorst. Andere geaggregeerde feiten zijn de opkomst van de Mesopotamische steden, de ondergang van de Romeinse republiek en de vervanging van het schrijfmateriaal papyrus door perkament.

De vraag is altijd weer dezelfde: met welk recht aggregeren we evenementen tot een feit? Er bestaat bijvoorbeeld een belangrijke discussie of de verzameling evenementen tussen 431 en 404 v.Chr., waarvan de Atheense auteur Thoukydides beweert dat ze met elkaar samenhingen, wel mogen worden gecombineerd tot één geheel, de Peloponnesische Oorlog. De evenementen op zichzelf staan nauwelijks ter discussie, maar wél de beslissing van de Atheense historicus om ze tot een geheel samen te voegen. Begon de oorlog niet eigenlijk eerder? Liep ze niet langer door? Waren de jaren tussen 421 en 413, waarin het wat rustiger was, alleen maar in schijn een onderbreking van het conflict, zoals Thoukydides beweert, of zit er meer waars in de mening van zijn tijdgenoten, die de door Athene gewonnen oorlog van 431 tot 421 onderscheidden van de door Athene verloren oorlog tussen 413 en 404? Maakte de Atheense poging Sicilië te onderwerpen deel uit van de Peloponnesische Oorlog, of kunnen we haar beter beschouwen als een op zichzelf staand conflict? Deze vragen illustreren dat we niet zomaar mogen aannemen dat Thoukydides gelijk had toen hij de door zijn ooggetuigen beschreven evenementen samenvoegde tot één oorlog.

Zo zijn er dus twee niveaus van feiten: enerzijds evenementen, die een ooggetuige kan waarnemen en die het onderwerp vormen van een primaire bron, en anderzijds geaggregeerde feiten, die tot op zekere hoogte door een auteur worden geconstrueerd bij het schrijven van een secundaire bron. Als het gaat om de oude wereld, zijn zulke feiten altijd indirect.

[Geschiedenis is geen amusement, leuk voor een vrijblijvend stukje in een tijdschrift of een item op TV. Het is een wetenschap. In de reeks “Methode op Maandag” (MoM) leg ik uit wat de oudheidkundige wetenschappen, en de historische wetenschappen in het algemeen, maakt tot wetenschappen. Een overzicht van deze en vergelijkbare stukjes is hier.]

9 gedachtes over “MoM | Feiten in soorten en maten

    1. mnb0

      De pointe lijkt me duidelijk – een heleboel feiten die we klakkeloos aannemen zijn bij nadere beschouwing helemaal geen feiten, maar abstracties. “De Tweede Wereldoorlog begon op 1 september 1939” (zie Ben Spaans hieronder) is daar een voorbeeld van. “Als ik u een klap op uw neus geef oefen ik een kracht op uw neus uit” (zie mijzelf hieronder) is er een ander voorbeeld van.

  1. Ben Spaans

    Zijn de zogenaarde 1e (1914-1918 – of tot 1923?) en 2e (of 1931?-1937-?)1939-1945) Wereldoorlog te zien als een 31-jarige Europese Burgeroorlog? Maar wat dan met het Aziatische conflictgebied? Of moet je deze toch als 2 aparte conflicten zien? Wat met de term Europese Burgeroorlog – er was helemaal geen staatkundige eenheid genaamd Europa waarbinnen zich een intern conflict kon afspelen. Zijn de zgn. Israëlische-Arabische oorlogen 1 conflict, of staat elke gevechtsronde toch meer op zichzelf?

    Vragen, vragen vragen, ook in de recente geschiedenis.

    1. mnb0

      Er zijn er zelfs die teruggaan tot de Frans-Pruisische oorlog van 1870. De vragen zijn niet zo moeilijk te beantwoorden – het hangt er van af welk aspect we willen belichten. Elk wetenschappelijk model is nu eenmaal per definitie een vereenvoudiging van onze werkelijkheid – en negeert dus bepaalde aspecten.

    1. Henk Smout

      Het eind Perm ontstane en in de huidige continenten uiteengevallen Pangaea zou in plaats van oercontinent beter supercontinent worden genoemd. Het wordt verondersteld dat er minstens één, ook Rodinia genoemd, precambrisch supercontinent is geweest en de verwachting is dat over zo’n 250 miljoen jaar er opnieuw zo’n supercontinent kan zijn.

  2. mnb0

    “De overeenkomst tussen ….”
    Waarom zo ver gezocht? Neem de elementaire deeltjes uit het standaardmodel – bv. het higgs boson. Die foto’s die destijds het nieuws hebben gehaald zijn alleen maar projecties – dus indirecte waarnemingen.
    Nog fraaier wordt het met het begrip kracht uit de klassieke mechanica – de bekende Tweede Wet van Newton. Zoals ik mijn tweedeklassers leer: krachten kun je niet waarnemen, alleen maar de gevolgen. Kracht is niet “echt”, het is een abstract concept om met grote nauwkeurigheid een gevarieerde groep waarnemingen te beschrijven. Hetzelfde voor electriciteit.
    Ook in dit opzicht verschilt oudheidkunde niet wezenlijk van andere takken van wetenschap – dwz de verschillen die er zijn zijn vakspecifiek.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s