Het is vandaag de Dag van Europa. Er zal ongetwijfeld wat officieels gebeuren dat me, ofschoon ik me wel degelijk verbonden voel met iets dat groter is dan Nederland, niet wezenlijk interesseert. Toch leek het me leuk er even aandacht aan te besteden – en wel door een lijstje te maken van zaken die de diverse mensen in Europa verbinden. Het is natuurlijk al eerder gedaan, door de onvergetelijke Pieter Steinz (Made in Europe), maar hij gooide een hele kaartenbak om en bood zo méér dan we konden behappen.
Uiteraard is Europa ondefinieerbaar, al liggen sommige thema’s voor de hand: het Vaticaan, de Académie des sciences, het Britse Parlement en de Preußische Kriegsakademie lijken me onbetwistbaar deel uit te maken van de institutionele kern. Turkije en Rusland liggen in de periferie maar horen er zowel geografisch als cultureel bij. Verschijnselen als stadsvorming, migratie en het neoliberalisme horen weliswaar bij Europa maar zijn ook daarbuiten te vinden. Ik zou niet zo snel een temporele afbakening kunnen geven, maar ik denk dat het moment waarop de eenheid van Latijnse taal en de Romeinse cultuur de pluriformiteit van de IJzertijdtalen en -culturen verving, een redelijk startpunt is.
Ik kwam op het idee deze Europese canon te maken door de suggestie van een van de gebruikers van de reageerpanelen. Dank u wel dus. En gebruik de reageerpanelen alstublieft voor beredeneerde aanvullingen. Wie weet kan ik volgende maand, als de verkiezingen zijn, een verbeterde update presenteren.
Europese canon
- Rond 200: het Romeinse Rijk: het idee dat andere culturen je iets te bieden kunnen hebben en dat je op andermans schouders staat
- Rond 600: de Avaren: de scheiding van westelijk en oostelijk Europa
- 732: Karel Martel: de slag bij Poitiers (met eerste vermelding van “Europenses”) als model voor Europa, dat christelijk, Frankisch, Latijn-schrijvend en karolingisch is
- Rond 800: Karel de Grote: Karolingische Renaissance en kopiistenactiviteit
- Rond 1000: de Waterschappen: democratische samenwerking
- Rond 1100: de Kruistochten: pan-Europese samenwerking
- Rond 1200: het Vaticaan: spreekt vanzelf
- Rond 1200: de universiteit: een Europese omvorming van de madrasa
- Rond 1200: het Romeins Recht (een selectie, gebaseerd op islamitische criteria, wordt een pan-Europees rechtsstelsel)
- Rond 1250: de Scholastiek: een pan-Europese filosofie
- Rond 1400: de Renaissance: Europa adopteert de Romeinse cultuur als voorbeeld
- 1453: Mehmet de Veroveraar neemt Constantinopel; het Ottomaanse Rijk wordt een speler in het Europese concert
- Rond 1500: het Humanisme: een pan-Europese culturele stroming, gebaseerd op een wetenschappelijke omgang met teksten
- Rond 1500: de Grote Ontdekkingen: Europa ervaart de ontoereikendheid van de eigen kennis
- 1543: de Wetenschappelijke Revolutie: Vesalius en Copernicus beginnen ermee
- Rond 1550: de Reformatie en de Contrareformatie: aanpassing van het Latijnse christendom aan de nieuwe denkbeelden
- Rond 1578: het handelskapitalisme: met de alteratie van Amsterdam breekt een wezenlijk nieuwe economische ordening door.
- 1605: de roman (Don Quichot) en het toneel: spreken voor zich
- 1648: Vrede van Westfalen: het principe van het machtsevenwicht doet zijn intrede
- 1650: Modern nationalisme, gebaseerd op taal (in dit jaar verscheen Marcus Zuerius van Boxhorns De Graecorum, Romanorum et Germanorum linguis earumque symphonia dissertatio)
- 1653: instelling van de Preußische Kriegsakademie (heette toen nog Ritterakademie): spreekt vanzelf
- 1666: instelling van de Académie des sciences: spreekt vanzelf
- 1688: het Britse Parlement nodigt een koning uit: spreekt vanzelf
- Rond 1700: de Verlichting: spreekt vanzelf
- 1703: Peter de Grote sticht Sint-Petersburg; Rusland wordt een speler in het Europese concert
- Rond 1750: de Agrarische Revolutie: Europa breekt weg uit de beperkingen van de agrarische samenleving
- Rond 1780: de Revolutie van het Westen: eerst in Holland, daarna in Frankrijk en de rest van Europa
- Rond 1800: de Industriële Revolutie: spreekt vanzelf
- 1817: het Liberalisme (in dit jaar verscheen Ricardo’s Principles of Political Economy and Taxation)
- 1821: het Filhellenisme: Europa adopteert naast Rome ook Griekenland (en Griekenland wordt onafhankelijk)
- 1848: Constitutionalisme: spreekt vanzelf
- 1876: het Socialisme (de Eerste Internationale): spreekt vanzelf
- 1885: het Europese Imperialisme (het Congres van Berlijn): spreekt vanzelf
- 1911-1921: de Instorting van het Europese statensysteem
- 1939: het Molotov-Ribbentrop-pact: verscherping van de tegenstelling tussen Oost en West-Europa
- 1942: de Wannseeconferentie: spreekt vanzelf
- Vanaf 1943: de Dekolonisatie: instorting van de Europese imperia
- 1949: het Feminisme (in dit jaar verscheen De tweede sekse van Simone de Beauvoir)
- 1957: het Verdrag van Rome: het antwoord op de Dekolonisatie
- 1961: de Muur: verscherping van de tegenstelling tussen Oost en West-Europa
- 1972: de Milieubeweging (in dit jaar verscheen het Rapport van de Club van Rome)
- 1975: de Helsinki-akkoorden: Europese detente
Er zullen andere thema’s denkbaar zijn. Toen ik deze Europese canon maakte, viel me op dat het, naarmate ik dichter bij de eigen tijd kwam, steeds moeilijker werd thema’s te noemen die specifiek Europees waren.
Naschrift, 5 juni 2024
Na commentaar in de reageerpanelen en overleg met Philip Dröge is er een aangepaste, verbeterde lijst: hier.
Dank, Jona, redelijk compleet.
Ik vraag me af of de volgende, zonder waarde-oordeel, er ook niet bijhoren:
– Habsburgse Rijk (er zijn boeken geschreven over de parallellen met de EU), of valt dit indirect onder ‘de Instorting van het Europese statensysteem’?
– Napoleon; valt in tijd samen met de Industriele Revolutie, maar heeft een grote invloed in Europa
– Verklaring van Helsinki betreffende “Medical Research Involving Human Subjects” (1964, origines in 1944), weliswaar ‘globaal’, maar opgestart in Europa
Ben benieuwd naar jouw reactie.
Bach, Mozart, Beethoven.
Zo beperkt ….
Sibelius, Grieg, Händel, Ockeghem, Messiaen, De Falla, Verdi, Enescu, Mussorgsky, Chopin, en dan pas (om strikt geografische redenen) uw rijtje.
Voor mij hoeven die niet allemaal in een canon. In een puur culturele canon misschien.
Elke geopperde ontwikkeling met de gegeven berekenis is zwaar aanvechtbaar.
‘Het Molotov-Ribbentrob Pact: verscherping van de tegenstelling tussen West- en Oost-Europa’??? 🤔
En madrassas en universiteiten: er is hier al vaak genoeg op gewezen dat dit helemaal niet zo duidelijk is.
Punt 5 lijkt me iets typisch Hollands. De Magna Carta kan erin, maar dat is dan misschien weer iets typisch Engels. Hoewel: wel een eerste stapje richting democratie.
De Waterschappen waren er eerder. Bovendien deden zij iets dat heden ten dage nog over de hele wereld gewaardeerd wordt: waterbeheer. JonaL had dat mi moeten vermelden.
In het jaar 1000 (of 999) werd op het Alting in IJsland besloten tot het christendom.
Het Alting was de jaarlijkse vergadering van vrije mannen voor gezamenlijke besluiten.
Markevergaderingen zijn een dergelijk verschijnsel.
Over het geheel genomen lijkt het erop dat vergaderingen van vrije mannen een vrij algemeen verschijnsel was. De vraag is eerder wanneer dit soort vergaderingen, met name in de steden, invloed op de formele landsheer krijgen.
1944: oprichting Benelux als douane unie.
1958: Benelux wordt een economische unie en daardoor voorganger van de EU.
1985: Verdrag van Schengen getekend door België, Nederland, Luxemburg, Duitsland en Frankrijk. Afschaffing van de persoonscontrole bij de binnengrenzen.
2002: invoering van de Euro as betaalmiddel.
Punt 17. Zolang we maar vermelden dat dat kapitalisme zijn wortels in Antwerpen heeft ;-). Daar stond de eerste Beurs. Het woord “beurs” komt dan weer uit Brugge.
Napoleon zou ik ook toevoegen.
Het blijft wonderlijk dat dit continent er voorlopig al 80 jaar in slaagt om in grote delen de verwoestende oorlogen te vermijden die zo veel van zijn geschiedenis tekenden. De diversiteit die je in Europa kan beleven door enkele uurtjes in de auto of trein te zitten (zeker vanop ons kruispunt aan de Noordzee, is iets wat Amerikanen niet kennen.
Als het om Europa en muziek gaat is het rijtje wel heel mager en begint, op Ockgehem na, pas in de 18e eeuw.
We kunnen veel verder terug: denk bv. aan Alfons de Wijze met zijn Cantigas de Sancta Maria , 1e helft 13e eeuw (Ockeghem: begin 16e eeuw)
Of zelfs aan het nog veel eerder ontwikkelde Gregoriaans (8e eeuw)
En daarmee kom je ook direct bij de godsdienst: in de 12e eeuw konden mensen uit Spanje bv de beelden en symboliek in kerken in Noorwegen direct herkennen.
De republiek en het staatskapitalisme van Venetië, ook zo rond 1200?
Even een zijspoor: waarom hebben we het over Ottomanen terwijl er Osmanen worden bedoeld? De grondlegger heette toch echt Osman en geen Ottoman.
Geen van beide. Hij heette عثمان (transliterated archaically as Othman), en daar kun je naar zowel Osman als Ottoman van maken.
Duidelijk. Dank je wel Robert!
Interessante lijst maar ik mis wat uitvindingen die de hele wereld en haar bewoners blijvend beïnvloed hebben, zoals;
De uitvinding van de boekdrukkunst in Duitsland,
de eerste rails en trein in 1825 in Engeland,
de eerste auto met verbrandingsmotor van de Belg Lenoire in 1862 of de eerste gepatenteerde auto van Carl Benz in 1887.
Of een belangrijke architectuur en designstijl als Bauhaus/Nieuwe bouwen eind jaren ‘20.
1989 – Revoluties in een aantal voormalige Oostbloklanden. Met het uiteenvallen van de Sovjet Unie krijgt het westerse hyperkapitalisme – Friedman c.s. – de wind vol in de zeilen. De staat treedt terug, de markt moet het oplossen en de aandeelhouder is de heilige graal van het systeem. Het begin van de financialisering van de economie.
2022 – De inval Rusland in Oekraïne zet Europa op het scherp van de snede.
Ook de financiële crisissen van 1929 en 2008 lijken me van belang, ook al zijn ze niet in Europa ontstaan. Net zomin als je Nederland kunt zien zonder Europa kun je Europa zien zonder dat het ingebed is in de rest van de wereld .
Bij een Canon is mijn eerste vraag altijd: wat wil je er mee laten zien, en vervolgens wat voor criteria hanteer je bij de keuze van de individuele vensters. Je kunt ook een groslijst maken en kijken of daar een bepaalde ordening in valt aan te brengen. Wat mij bij Europa altijd frappeert is hoe een onbetekende uithoek van de oude wereld er in slaagde in alle opzichten dominant te worden en de hele wereld naar zijn hand zetten, door rechtstreekse verovering, economische en militaire dominantie, export van instituties en materiele cultuur, kunstuitingen, het Christendom en dan vervolgens geleidelijk weg te zakken. Europaas verdeeldheid, die eerst zijn kracht was, wordt nu zijn zwakte. Europa heeft krachtige rivalen die het nationalisme zo bespelen dt Europa hieraan ten onder gaat. Ik zou vensters kiezen die deze ontwikkelingen illustreren, en dan kom je voor een deel op bovenstaande lijst, maar voor een ander deel ook op wat anders. Ik zou er echt voor moeten gaan zitten om deze gedachten uit te werken, en dat zou ik nooit in mijn eentje willen of kunnen, maar de ontwikkeling van het Christendom van de vanzelfsprekendheid van de lucht die je inademt in de middeleeuwen, tot de marginale positie van nu is vrij uniek en zou ik er zeker bij zetten.
Het belang van de slag bij Poitiers in 732 wordt zwaar overschat wat mij betreft. De arabieren bleven een dreiging, onder andere in de Provence. En als ze bij Poitiers hadden gewonnen waren ze echt niet veel verder gekomen. Het belang van Poitiers is vooral de reputatiewinst voor Karel Martel en de Karolingen en dus een aanloop naar de Karolingische renaissance.
Poitiers was niet een beslissende slag, maar wel een begin van het einde. Zeker, de Islamitische koninkrijken bleven nog veel langer van invloed (zuid-Frankrijk maar zeker ook nog lang in Italië, maar net zoals de Varusslag een einde betekende aan de Romeinse expansie naar de Elbe (niemand beweert dat de Romeinen na die slag geen stap ten oosten van de Rijn zetten) betekende Poitiers een einde aan de expansie van Islamitische uitbreiding voorbij Spanje. Ik zou het niet het begin van de Reconquista willen noemen, maar het had zeker een aandeel daarin.
En 1989 hoort er natuurlijk zeker bij.
Okay, Poitiers eruit, val van de Muur erin. Maar op hoeveel punten zitten we dan inmiddels? Het moeten er ook weer niet zoveel worden dat je de draad kwijt raakt.
Vanwege die eerste vermelding van ‘Europenses’ lijkt het venster Poitiers wel degelijk van belang.
En net als Bert van Leeuwen mis ik Napoleon.
Een andere mogelijkheid is de Canon te structureren rond onderwerpen of thema’s. De canon van Nederland spreekt van ‘vensters’, wat ze in de Vlaamse canon hebben overgenomen.
Dan kun je de diverse mijlpalen rond de EU, de euro enz bespreken bij het venster ´Europese integratie’. Hetzelfde met kerstening, ontkerkelijking, strijd tegen islam… rond bijv. een venster ´christelijk continent’.
De lijst met mijlpalen, onderwerpen, gebeurtenissen… die Jona voorstelt lijkt me een prima manier om die vensters te kunnen achterhalen.
1853 – olie gevonden in Polen. Aanzet tot ontwikkeling van de verbrandingsmotor en later Europese auto-industrie.
Waarom het Romeinse Rijk ‘pas’ rond 200? De Romeinen bereiken hun uiterste omvang in Europa al in de vroege eerste eeuw en zijn van invloed op de Europese politiek tot 1453.
Misschien omdat Caracalla toen alle vrije mannen het burgerrecht verleende.
De Mongolen in the 13e/14e eeuw die half Europa beheersten
STAAT niet in de Nederlandse canon middelbare school wel een halve pagina over Papejan die koning zou (in Mongolie ??)
Sorry, spuit 11, ik weet het. Maar goed, ik zou altijd de Investituurstrijd noemen in plaats van “het Vaticaan” (of eigenlijk Lateranen?) van 1200, omdat deze twist voortkwam uit brede politieke, religieuze en sociale veranderingen en juist de macht van de pausen vestigde.
Puntje 17 moet zijn:
1531: eerste beursgebouw geopend te Antwerpen voor verhandelen van goederen en schuldpapieren. Met het handelskapitalisme breekt een wezenlijk nieuwe economische ordening door.
Punt 27. Ik denk dat we beter de Franse Revolutie van 1789 vermelden die komaf maakte met het feodale Ancien Régime en gans Europa op zijn grondvesten deed daveren. (Een beetje chauvenisme kan geen kwaad maar lijkt me hier niet op zijn plaats 😉
1951: Verdrag van Parijs: oprichting van EGKS (Europese Gemeenschap voor Kolen en Staal) onder impuls van Robert Schuman. Het was de eerste Europese supranationale organisatie die de weg heeft gebaand voor verdere Europese integratie.
Mag in een Europese canon niet ontbreken.
Einde 19e eeuw: ontstaan van de moderne kunst, het Modernisme, door avant-gardistische artistieke uitingen in Europa, als reactie op eeuwenoud realisme en streven naar esthetiek. Belangrijkste stromingen: eerst het impressionisme dat evolueerde tot o.a. kubisme, futurisme, dadaïsme, surrealisme.
Vanaf ca 1950: secularisering, ontkerstening en ontkerkelijking, vooral in West-Europa, met reductie van invloed van religie tot het private terrein. Oorzaken o.a. verschrikkingen en Holocaust van W.O. II, toenemend materialisme door spectaculaire toename welvaart tijdens Golden Sixties.
2002: realisatie Europees monetair systeem met vaste wisselkoersen en eigen centrale bank door de gelijktijdige invoering van de euro in 12 landen van de Europese Unie. Is de grootste monetaire omwisselingsoperatie op het Europese continent sinds het verdwijnen van het Romeinse muntsysteem.
En nu hou ik er even mee op 🙂
Prachtig initiatief trouwens!!
6de-10de eeuw: Kerstening: massale bekering van merendeel Europese volkeren tot het christendom.