Een Griekse warrior burial is, zoals de naam al suggereert, het graf van een man die is begraven als krijger. Deze luxueuze graven dateren uit de Vroege IJzertijd, laten we zeggen uit de eeuw tussen 1050 en 950 v.Chr. Warrior burials zijn niet alleen aangetroffen in het Griekse moederland (Tiryns, Lefkandi…), maar ook op Kreta (Knossos) en vooral op Cyprus (Oud-Pafos, Salamis, Kourion…). De krijgers – of degenen die als krijgers werden begraven, als we heel precies willen zijn – zijn doorgaans gecremeerd en bijgezet met wapens, driepoten en andere voorwerpen van brons en ijzer. Ik blogde al eens over een man uit Oud-Pafos die is begraven met zijn badkuip.
De graven op Kreta bevatten voorwerpen die zijn vervaardigd op Cyprus of nog verder naar het oosten. Ze doen een beetje denken aan de opmerkingen uit de Odyssee van Homeros, waarin nogal wat Griekse helden via het oostelijk Middellandse Zee-bekken terugkeren naar hun moederland. In het vierde boek van de Odyssee vertelt bijvoorbeeld Menelaos aan Odysseus’ zoon Telemachos dat hij Cyprus, Fenicië en Egypte heeft aangedaan.noot
Het is niet zo’n gekke gedachte dat soldaten uit Kreta dienst deden in het oosten; bedenk dat dit de tijd is waarin koning David een lijfwacht heeft van Krethi en Plethi, waarbij de eerste groep ongetwijfeld Kretenzen zijn.noot En bedenk dat verschillende steden op Cyprus claimden te zijn gesticht door helden uit de Trojaanse Oorlog. Fictie, zeker, maar het is niet ondenkbaar dat Griekse en Kretenzische krijgers in de Vroege IJzertijd carrière maakten in het oosten.
In verschillende warrior burials is ook een vrouw begraven (dus niet gecremeerd). Er is weleens geopperd dat dit offers zijn. En hé, dat kennen we. Het zijn niet de geringste antieke auteurs die vertellen dat de Grieken, nadat ze Troje hadden ingenomen, de koningsdochter Polyxena offerden op het graf van Achilleus. Documenteren de klassieke schrijvers hier een praktijk die in de IJzertijd werkelijk heeft bestaan?
Het zou de enige parallel niet zijn. Uit een graf in Knossos – graf 201, om precies te zijn – kennen we een helm die was bezet met everzwijnentanden, een erfstuk uit de Bronstijd. Daarbij lagen een Cypriotische driepoot, een zwaard, een speer, een pijlkoker, en een groot aantal pijlpunten. En dat is een beetje raar, want boogschutters waren niet zo heel gebruikelijk in de Late Bronstijd en in de Vroege IJzertijd.
(Haakjes openen: er zijn wel verhalen over boogschutters als Herakles, maar dat zijn vaak oeroude verhalen die een plaatsje hebben gekregen in de Griekse sagen, zonder te corresponderen met de toenmalige cultuur. Latere generaties voelden zich ook ongemakkelijk bij die verhalen, getuige een sneer die Herakles bij Sofokles om de oren krijgt: de boog is een wapen voor lafaards. Dat Achilleus sneuvelt als Paris hem een pijl in de hiel schiet, moet een bewust schokeffect zijn geweest – de grootste lafbek van Troje doodt de grootste held van Griekenland. Haakjes sluiten.)
Een van de weinige boogschutters die we kennen uit de epische literatuur, is Meriones. Afkomstig uit Kreta, wordt hij geprezen als schutter en wint hij een schutterswedstrijd bij de begrafenis van Patroklos.noot In een andere passage doet Meriones aan Odysseus een helm van everzwijnentanden, een zwaard, een pijlkoker en pijlen cadeau.noot
Het kan zijn dat Homeros, wie dat ook geweest moge zijn, Meriones heeft gemodelleerd op de rondreizende krijgers van zijn tijd. Iemand die een oeroude helm bewaarde dus en werd begraven met een geofferde vrouw. Ook het omgekeerde is echter denkbaar: dat degenen die rond het jaar 1000 v.Chr. in Knossos een familielid bijzetten, de uitvaart modelleerden op die van de heldhaftige krijgers van weleer, zoals Meriones. De nabestaanden zochten dus aansluiting bij de epiek. In welke vorm die op dat moment heeft bestaan, is een heel andere vraag.
***
Dit was het 458e voorwerp in mijn reeks museumstukken. Mocht Cyprus u boeien: ik organiseer in september een reis naar het mooie eiland.
Zelfde tijdvak
De historiciteit van koning Davidseptember 7, 2019
Telemachos in Leiden?juli 20, 2026
Het antieke Jemenfebruari 22, 2025
Odysseus was ook een goede boogschutter – dat trucje met die bijlen lukt je niet als je niet heel geoefend bent.
Natuurlijk werden bogen gebruikt, voor de jacht bijvoorbeeld. Maar misschien werd je als ‘laf’ gezien als je een boog in de strijd gebruikte? Dat, of dit is misschien zo’n Homerische vermenging van twee tijdperken, waarbij een boog in de late Bronstijd een normaal wapen was geworden.
Waarop de klassiekste aller shoout-outs volgt. Ik zeg altijd dat de Odyssee de eerste western is: een geheimzinnige wreker die aankomt in een dorp geregeerd door outlaws, een benarde weduwe met zoon, een flash-back, en een shoot-out.
Dat zeg jij niet alleen, dat zei Sergio Leone ook.
En die kende zijn klassiekers.
“My Name is Nobody” is ook een verwijzing naar de Odyssee.
Echt waar?
“…de tijd is waarin koning David een lijfwacht heeft van Krethi en Plethi, waarbij de eerste groep ongetwijfeld Kretenzen zijn …”
Omdat ik er van uitga dat David ongeveer even historisch is als Agamemnon, vond ik dit een intrigerende zin. Wat zoekwerk levert op dat de Krethi en de Plethi beide slaan op de Filistijnen, en dat David geacht wordt aan zijn Filistijnse tijd een trouw priveleger te hebben overgehouden. Het verschil tussen beide is het tijdstip waarop ze uit Kreta afkomstig waren, want de traditie wil dat alle Filistijnen uit Kreta kwamen,
Er zit ook enige logica in. Nadat de Filistijnen Saul vernietigend hebben verslagen is de volgende koning een Filistijnse stroman. Die Krethi en Plethi zijn dan gewoon een Filistijnse bezettingsmacht. Wat toch een heel nieuwe kijk op David is, ik althans heb dit nooit ergens gelezen.
Ik denk niet dat David even historisch is als Agamemnon. Een eeuw na zijn veronderstelde bestaan gold hij in elk geval voor de koning van Damascus, die het Huis van David noemt in een inscriptie, als stichter van de dynastie van Juda. Ook de Mesha-stèle lijkt David te noemen.
Zulke aanwijzingen bewijzen Davids historische bestaan niet, maar het maakt hem wel tot een “harder” personage dan Agamemnon.
Als er in de ‘epen’ behoorlijk wat informatie uit de Mykeense tijd is doorgesijpelt, waarom dan geen naam van een heerser uit Mykene? Dat is althans weleens geopperd.
(Ik merkte een paar weken geleden op dat de Mykeense periode eigenlijk ook best ‘dark’ is – ondanks Linear B geen namen van heersers, iets van een overzicht van gebeurtenissen.)
David – een naam. Zijn ‘rijk’ is nog steeds onzichtbaar.
Mykene is inderdaad minder goed bekend dan gedacht. De beste informatie voor evenementiële geschiedenis komt uit de Hittitische bronnen en is hoogst fragmentarisch. Dat kan overigens nog veranderen.
Ik heb weleens gelezen dat Agamemnon geen naam is maar een titel, “hoge koning”. Indien correct is dat het opperkoningschap over een stuk of wat, maar niet alle, paleisburchten.
Zoiets als de ‘Vortigern’ in post-Romeins Britannia?