Binnenkort is het Pinksteren en ongetwijfeld zal in de kerken een beroemde passage worden voorgelezen uit de Handelingen van de Apostelen. Context: het is de tijd van het Wekenfeest (Sjavoeot) en de Heilige Geest daalt in Jeruzalem neer op Jezus’ leerlingen, die voortaan in alle talen van de wereld kunnen spreken – een omgekeerd Babel. De omstanders zijn verbaasd:

“Hoe kan het dan dat wij hen allemaal in onze eigen moedertaal horen? Parthen, Meden en Elamieten, inwoners van Mesopotamië, Judea en Cappadocië, mensen uit Pontus en Asia, Frygië en Pamfylië, Egypte en de omgeving van Kyrene in Libië, en ook Joden uit Rome die zich hier gevestigd hebben, Joden en proselieten, mensen uit Kreta en Arabië – wij allen horen hen in onze eigen taal spreken over Gods grote daden.”noot Handelingen 2.7-11; NBV21.

We hebben hier een plattegrond van de Diaspora (Grieks voor “verstrooiing”), dat wil zeggen de Joodse gemeenschappen buiten het land van Israël. Sinds de Babyloniërs Jeruzalem in 587 v.Chr. innamen en een deel van de bevolking oostwaarts deporteerden, was er een Joodse gemeenschap in het Tweestromenland. Na 539, toen de Perzen de macht hadden overgenomen, keerde een deel van de afstammelingen van de ballingen terug naar Jeruzalem, maar velen bleven achter in Babylonië. Anderen namen dienst in het leger van de Perzische koning en belandden zo in Egypte. Ik blogde al eens over Elefantine.

Verspreiding

Weer anderen vestigden zich in de steden langs de Zijderoute, zoals Hamadan, waar altijd Joden zijn blijven wonen. Dit moet een vrij belangrijke gemeenschap zijn geweest: een in de Mishna opgenomen lijst van farizese standpunten over geloften noemt een zekere Nahum, die rond 70 na Chr. leefde in Iran en blijkbaar iemand was wiens meningen ertoe deden. Over de oosterse Joden is lang weinig bekend geweest, maar het gaat om een tot in de Middeleeuwen grote gemeenschap, zoals in 2012 is bewezen door de vondst van Joodse teksten in Afghanistan.

De Joodse aanwezigheid in Egypte werd versterkt toen Alexander de Grote het veroverde en Alexandrië stichtte. De Joodse wijk groeide al vrij snel uit tot een van de belangrijkste culturele centra van de Joodse wereld. Hier ontstond de op deze blog al eens behandelde Septuaginta. Alexandrië was ook de stad waar Ezechiël de Tragicus het verhaal van de Uittocht uit Egypte bewerkte tot tragedie, waar Joodse liefdesromans verschenen en waar een gebedshuis stond dat nog eeuwen later werd herinnerd als een waar wonder. De duidelijkste aanwijzing dat de Joden zich in Egypte thuis voelden, is misschien wel de door hogepriester Honi IV rond het midden van de tweede eeuw v.Chr. gebouwde tempel in Leontopolis. Toen Julius Caesar in Alexandrië werd belegerd, hielpen de Egyptische Joden bij zijn bevrijding.

Er leefden in de hellenistische tijd Joden in het huidige Libië, Syrië, Frygië, Griekenland en Macedonië. Veel Joden belandden in Rome nadat Pompeius in 63 v.Chr. Jeruzalem had veroverd. Toen het Romeinse keizerrijk de hele antieke wereld had verenigd, verspreidden de Joden zich tot het Iberische Schiereiland en het Rijnland, zodat de Griekse geograaf Strabon kon noteren dat er vrijwel geen plek ter wereld was waar je geen Joden ontmoette.

Zo meteen meer.

[Een overzicht van deze reeks over het Nieuwe Testament is hier.]