Oké, het zou wat overdreven zijn te zeggen dat iederéén de Ilias en de Odyssee kent. Maar toch. Een Trojaans Paard, een odyssee, de twistappel: het zijn maar wat voorbeelden die het dagelijkse taalgebruik hebben bereikt. En weet je, de Ilias en de Odyssee zijn maar twee van de twaalf gedichten van de zogeheten Epische Cyclus. De tien andere zijn verloren en wie de twee bewaarde teksten kent, kan een vermoeden hebben van de aard van het verlies. Immens.

De epische cyclus vertelt het Griekse verhaal van de wereld vanaf de schepping tot de terugkeer van de helden van de Trojaanse Oorlog. Hoe de gedichten tot stand zijn gekomen, is – oudheidkunde zijnde oudheidkunde zijnde de wetenschap van de dataschaarste – onbekend. Het lijkt er echter wel op dat de Ilias en de Odyssee, die altijd aan Homeros zijn toegeschreven, de oudste gedichten zijn.

De dichters (doen er niet toe)

De namen van de auteurs van de andere tien epen waren al in de Oudheid omstreden, net als hun biografieën. Het is waarschijnlijk dat Lesches rond 660 v. Chr. leefde, terwijl Eugammon een eeuw later geleefd zou kunnen hebben. Dat is ongeveer alles wat we weten. Het doet er niet werkelijk toe: alle gedichten staan aan het einde van een lange mondelinge traditie. Het dozijn epen is in wezen het product van een groepsproces en niet de compositie van één individu. Dat geldt ook voor de Ilias en Odyssee. Wat weer wel relevant kan zijn, is dat de epen over het algemeen worden toegeschreven aan dichters uit Klein-Azië. Hier is een overzicht:

Minimaal 113 boeken, waarvan er 48 over zijn. Plus een stuk of tachtig fragmenten. En, gelukkig, uittreksels. Zodat we de inhoud ruwweg kennen.

Totstandkoming

Misschien zijn de twaalf gedichten oorspronkelijk bedoeld geweest als zelfstandige kunstwerken, maar in hun uiteindelijke vorm vullen ze elkaar aan. De Kypria eindigt bijvoorbeeld precies op het punt waar de Ilias begint. De afwezigheid van overlappingen en de aanwezigheid van bruggetjes van het ene naar het andere gedicht verraden een vorm van eindredactie. Die kan op elk moment hebben plaatsgevonden tussen pakweg de zesde en derde eeuw v.Chr. De laatste editie moet zijn gemaakt in Alexandrië.

De stof was echter allang volkomen vertrouwd. Aristoteles kan al een grap maken over het feit dat niet alle cycli episch zijn, wat bewijst dat toen hij de Analytica Posteriora schreef, een goed opgeleide Griek wist dat epische cycli niets te maken hadden met meetkunde.

Wat resteert

Is er grootse poëzie verloren gegaan? Dat weten we natuurlijk niet, maar afgaande op de uittreksels vertoonden de niet aan Homeros toegeschreven weinig samenhang. De Kypria vermeldt gewoon alles wat er is gebeurd vóór de Ilias en een overkoepelend thema lijkt te ontbreken. Misschien had de Aithiopis wel zo’n centraal thema: Achilleus wordt de meest perfecte krijger van alle tijden en sterft op het moment van opperste glorie. Aan dat verhaal is echter een onhandig einde toegevoegd door een redacteur die een brug wilde slaan naar de Kleine Ilias.

Zoals gezegd: er is veel verloren. Maar toch: we hebben twee fenomenale gedichten wel over. Dat is meer dan we hebben van, pakweg, de poëzie van de Bataven of de Eburonen. Of de poëzie van de Friese dichter Bernlef of de Gelderse geschiedliederen. Dus ja, we willen altijd meer, en wie weet duikt nog eens een mooie papyrus op. Maar voor het moment is er alle reden om tevreden te zijn met wat we wel hebben.

Het ziet er niet best uit voor Libanon. Als u meer wil weten over dat geteisterde land, lees dan mijn boek. Deze blog kunt u ook volgen via een Whatsapp-kanaal.

Zelfde tijdvak

Zeven wijzen
juli 9, 2015

Dacia Felix: de Geten
december 28, 2019

Het Babylon van Nebukadnezar
oktober 19, 2021