De “Aithiopis” van Arktinos van Milete

On door Jona LenderinginKlassieken, Oude Griekenland
Tijdvak: 775 v.Chr. - 700 v.Chr.
0775-0750 v.Chr.0750-0725 v.Chr.0725-0700 v.Chr.
Achilleus kijkt Penthesileia in de ogen (Mausoleum van Halikarnassos; British Museum, Londen)

Ik heb al eens eerder geblogd over de Epische Cyclus, de reeks waarin de Grieken hun mythen en heldendichten ordenden. De Ilias en de Odyssee zijn in hun geheel over; de ontbrekende epen zijn op hoofdlijnen te reconstrueren. Belangrijk daarbij zijn citaten, een uittreksel van de hand van de Byzantijnse patriarch Fotios (r.858-886) en afbeeldingen. Zo weten we heel redelijk wat de inhoud was van de Aithiopis, het zevende gedicht uit de cyclus. En het moet gezegd: Arktinos van Milete heeft een thematisch sterk verhaal vervaardigd.

De vijf boeken van de Aithiopis zijn het vervolg op de Ilias. Een antiek commentaar op Homeros’ gedicht noteert dat er Ilias-manuscripten zijn die eindigen met de slotregel

Zo begroeven de Trojanen Hektor, en meteen daarna arriveerde Ares’ dochter, de mannenverdelgende Amazone.

Penthesileia versus Achilleus

Dat was dus het bruggetje tussen de twee heldendichten. Deze Amazone heet Penthesileia, strijdt dapper, maar sneuvelt in een gevecht tegen Achilleus. Terwijl de Trojanen hun bondgenote aan het begraven zijn, beleggen de Grieken een vergadering waarbij een van de soldaten, Thersites, opmerkt dat Achilleus verliefd is geweest op de Amazone-koningin. Fotios beweert dat Achilleus “vermeend” verliefd was, maar afbeeldingen als de bovenstaande, waarop Achilleus en Penthesileia elkaar in de ogen kijken, suggereren anders.

Hoe dat ook zij, het is niet handig om zoiets te zeggen. Een woedende Achilleus vermoordt zijn criticus. Nu ontstaat er onenigheid onder de Grieken, omdat Thersites weliswaar de grenzen van het betamelijke heeft overschreden, maar wel een Griek was. Hij verdiende meer respect. Achilleus krijgt opdracht om zich op het eiland Lesbos door middel van offers te zuiveren van de bloedschuld. Dit is een leuk detail, overigens, want de Ilias vermeldt dat Achilleus Lesbos heeft veroverd, en we weten zelfs uit Hittitische teksten dat het eiland in de Late Bronstijd omstreden is geweest tussen Hittitische en Griekse bondgenoten.

Achilleus versus Memnon

Terug naar de Aithiopis. Tijdens Achilleus’ afwezigheid arriveert een nieuwe Trojaanse bondgenoot: Memnon, de zoon van Eos, de god van de dageraad. Net als Achilleus draagt hij een wapenrusting, vervaardigd door de god Hefaistos. Dat helpt hem echter niet: hoewel hij de Griekse krijger Antilochos kan doden, wordt hij zelf gedood door een teruggekeerde Achilleus. De vaasschildering in het Leidse Rijksmuseum van Oudheden waarover ik onlangs blogde, bewijst dat er in de Aithiopis iets moet hebben gestaan over de wijze waarop het lot van Achilleus en Memnon op een weegschaal gelegd moet zijn. Vergelijk de Zeus-krater uit Enkomi.

De weegschaal waarop het lot van Memnon en Achilleus wordt gewogen (Rijksmuseum van Oudheden, Leiden)

De overwinning op Memnon is Achilleus’ laatste zege. Opgetogen door zijn succes achtervolgt hij de vluchtende Trojanen en passeert zelfs de stadspoort, waar hij wordt doodgeschoten door Paris.

Aias en Odysseus weten het lichaam veilig te stellen en brengen het naar het scheepskamp. Daar arriveert Achilleus’ moeder Thetis, die samen met de Muzen rouwt om Achilleus en zijn lichaam van de brandende brandstapel haalt en overbrengt naar het Witte Eiland, dat in elk geval ik niet op een landkaart kan aanwijzen. Hoewel er dus geen lichaam is, werpen de Grieken een grafheuvel op en zijn er lijkspelen.

Daarna krijgen Aias en Odysseus ruzie over wie de wapenrusting van Achilleus mag dragen. Althans, dat schrijft Fotios, en het lijkt een bruggetje naar het volgende deel van de Epische Cyclus, de Kleine Ilias.

De ideale krijger

Arktinos van Milete heeft een mooi gedicht gemaakt. Het heeft een duidelijk thema: Achilleus komt tot zelfinzicht en is na de zuivering de perfecte krijger, die mag sterven op het moment van zijn hoogste roem. Het is misschien niet ons idee van geluk, maar een Griek zou het hebben begrepen.

Er is een mooie parallel in Herodotos’ Historiën, als koning Kroisos aan de wijze Solon vraagt wie de gelukkigste mens op aarde was. Solon noemt niet de Lydische koning, maar ene Tellos, die al zijn kinderen én kleinkinderen heeft zien opgroeien en mocht sneuvelen terwijl hij zijn vijanden achtervolgde. Het is niet onze wereld, niet onze mentaliteit. En dat maakt het de moeite van het overwegen waard.


Het koninkrijk Israël (2)
oktober 24, 2014

Bijbelse archeologie
oktober 19, 2015

Een Hallstatt-wagen uit de Elzas
januari 26, 2019
Deel dit:

6 gedachtes over “De “Aithiopis” van Arktinos van Milete”

  1. Dirk Zwysen

    De onkwetsbare Achilles is een problematisch personage, zoals Jerom in Suske en Wiske. Wie je er ook tegenover stelt, die delft het onderspit. Wellicht daarom kan hij enkel door een laffe daad zoals een pijl gedood worden en die kan enkel afgeschoten worden door Paris, ook niet meteen de edelste en dapperste onder de Trojanen. Hij mag dan op het hoogtepunt van zijn roem sterven, de manier waarop is een stevige anticlimax.

  2. Ben Spaans

    In de vroegste versie was Achilles nog niet magisch onkwetsbaar gemaakt door zijn moeder, kwam ik laatst tegen.

    1. We weten niets over eerdere versies. Het kan zo zijn. Het kan ook niet zo zijn. Het motief van de held die door zijn moeder speciale bescherming krijgt is natuurlijk algemeen.

Reacties zijn gesloten.