[Dit is het derde van vier blogjes over keizer Herakleios, geschreven door Hein van Dolen, classicus, byzantinoloog en tevens de vertaler van Goden en halfgoden. Het eerste was hier.]
Herakleios had, zoals we gisteren zagen, na de jarenlange oorlog tegen de Perzen, te maken met financiële problemen, die hem hadden gedwongen zijn leger te verkleinen. Daar kwam nog een probleem van heel andere orde bij. Al lange tijd braken de theologen zich het hoofd over de verhouding van de goddelijke en menselijke natuur van Christus. Teveel nadruk op de goddelijke natuur deed onrecht aan zijn menselijkheid, maar de goddelijkheid kwam in gevaar als Christus teveel als mens werd gezien.
Verschillende concilies waren aan dit vraagstuk gewijd en uiteindelijk is in het Concilie van Chalkedon (451) de knoop doorgehakt: Christus is goddelijk en menselijk in één persoon, volmaakt in beide naturen, die onscheidbaar zijn verenigd. Wie zich niet aan deze doctrine hield, werd verketterd.
Eén energie?
Deze oplossing stelde zeker niet iedereen tevreden. Vooral in Egypte, Syrië en Armenië was het merendeel van de gelovigen ervan overtuigd dat de goddelijke natuur van Christus de menselijke zó in beslag had genomen dat er maar één natuur overbleef, de goddelijke. Zij werden monofysieten genoemd. De landen waar deze opvatting domineerde, waren economisch van enorm belang voor het Byzantijnse Rijk. Strafmaatregelen tegen de aanhangers van het monofysitisme konden daarom weleens slecht uitpakken voor het rijk als geheel.
Vandaar dat Herakleios zich persoonlijk met dit vraagstuk bezig ging houden. Samen met patriarch Sergios I ontwierp hij een compromis. In Christus was niet één natuur, maar één energie (monoërgetisme) of actieve kracht. Met deze formulering hoopte de keizer alle partijen tot elkaar te brengen, zodat ze één front zouden vormen tegen ongelovigen.
Eén wil?
Maar de invloedrijke geestelijke Sofronios (de toekomstige, fanatiek orthodoxe patriarch van Jeruzalem) verzette zich krachtig tegen deze formule, zodat Herakleios zich in 638 genoodzaakt zag de energeia-artikelen terug te trekken. Hij vaardigde in dat jaar een ekthesis (decreet) uit dat in de hal vóór de Hagia Sofia werd opgehangen, waarin hij verklaarde dat het van nu af aan verboden was om over één of twee energieën te spreken, maar dat in Christus één wil (thelema) werkzaam was geweest. Dit was het zogenoemde monotheletitisme.
Deze schikking werd echter eveneens afgewezen door de alle partijen, zowel door de aanhangers van de Chalkedon-doctrine als de monofysieten. Ook de paus van Rome, Johannes IV, veroordeelde het monotheletisme.
Herakleios was nu zo teleurgesteld dat hij alle verdere pogingen maar opgaf. Op zijn sterfbed zou hij nog mompelen dat hij er niets aan kon doen en zelfs met tegenzin ingestemd had. Sergios had het initiatief genomen en doorgedrukt, hemzelf trof geen enkele schuld – een aperte leugen. Het monotheletisme werd vele jaren later veroordeeld op het Derde Concilie van Constantinopel (680) en de kwestie van de twee naturen is nooit meer onopgelost.
Zelfde tijdvak
De Avarenmei 31, 2019
De Kopten (2)februari 15, 2023
Wilde Mohammed zelfmoord plegen?augustus 15, 2024
“zodat ze één front zouden vormen tegen ongelovigen”
En dat was vanaf het begin tot op heden het grote politieke probleem van het christendom, met als absurd voorbeeld de Vrijmaking van augustus 1944.
Op een eerste niveau kan ik me ook verbazen over het belang dat men hechtte aan voor ons irrelevant geworden kwesties, zoveel belang dat mensen er het hachje bij in schoten.
Op een hoger beschouwingsniveau is hetzelfde waar voor onze maatschappij. Voor masmannetjes zal het onbegrijpelijk zijn dat men mekaar de kop in slaat omdat de ander een sjaal draagt in de kleuren van een andere voetbalploeg.
Als christen heb ik altijd het idee dat er één kerk zou moeten zijn volslagen onzin gevonden. De energie die verspild wordt met (vooral elkaar) te verketteren Dit is alleen maar een machtsspel dat juist contraproductief is en rechtstreeks tegen de oorspronkelijke leer in gaat.
Zoveel mensen, zoveel wensen. Niemand heeft ‘de rechte leer’ in bezit.
“Niemand heet de ‘rechte leer’ in bezit.”
OK, maar wat is dan de “oorspronkelijke leer”?
Dat is nu net iets dat we weten: een aankondiging van de Jongste Dag waarop er redding was voor degenen die tot inkeer waren gekomen en ten teken daarvan het doopsel hadden aanvaard, waarna de laatsten de eersten zouden zijn en de eersten de laatsten. De twijfel begint bij de vraag of Jezus een deadline heeft gesteld.