De inwoners van Constantinopel moeten in oktober van het jaar 610 na Chr. een zucht van verlichting hebben geslaakt toen ze een vloot zagen naderen met een blonde held op de voorplecht, die de icoon van de Moeder Gods aan het boegbeeld had bevestigd. Zij gingen al ruim zeven jaar gebukt onder de knoet van een van de wreedste en onbekwaamste tirannen die op de Byzantijnse troon had gezeten: Fokas, een voormalige officier, die door het leger tot keizer was benoemd en het rijk bijna tot de ondergang had gebracht. De nieuwkomer heette Herakleios , hij arriveerde vanuit Africa, waar zijn vader exarch (gouverneur) van Karthago was en de drijvende kracht achter de revolte.

Coup

Het kostte weinig moeite om de stad binnen te dringen, want er waren nauwelijks maatregelen genomen om de muren te verdedigen. Bovendien liep de elite van de hoofdstad maar al te graag over en twee soldaten van de paleisgarde leverden de geweldenaar ontkleed aan Herakleios  over. Er werden korte metten met Fokas gemaakt. Zijn ledematen werden afgehakt, en vervolgens zijn hoofd, dat op een stok door de stad werd gedragen.

Nog op dezelfde dag werd Herakleios  door de patriarch tot keizer gekroond en in de echt verbonden met Fabia, dochter van een Afrikaanse grootgrondbezitter, die sindsdien de naam Eudokia droeg. Op dat tijdstip was de pasbenoemde keizer vijfendertig jaar oud. Een jaar later werd hun dochter geboren, die echter leed aan epilepsie en vroeg gestorven is. Vlak daarna kwam een zoon ter wereld, Herakleios Konstantinos.

De Perzische crisis

Herakleios erfde een oorlog tegen de Sassanidische Perzen. Door het wanbeleid van Fokas verliep dat conflict rampzalig en tijdens Herakleios’ eerste jaren verloor Byzantium steeds meer terrein. In 613 maakten de Perzen zich meester van Damascus en het jaar daarop viel Jeruzalem. In de laatste stad zouden ze gedurende drie dagen vele duizenden monniken, priesters en nonnen vermoorden en de patriarch Zacharias hebben gevangengenomen. Geen huis werd gespaard en de kerk van het Heilig Graf werd in de as gelegd, evenals de graven van de christenen.

Nog erger was dat het Ware Kruis door hen was meegenomen, samen met de lans en de spons die bij de kruisiging van Jezus waren gebruikt – een schande voor de Byzantijnen, die hoe dan ook gewroken moest worden. Tot overmaat van ramp veroverden de Perzen Egypte en blokkeerden ze de toevoer van koren naar Constantinopel, zodat daar hongersnood uitbrak, gevolgd door een epidemie.

Herakleios was ten einde raad en dacht er zelfs over om de hoofdstad naar Africa te verplaatsen. Een schip, gevuld met kostbaarheden, was al onderweg, maar dat leed in een hevige storm schipbreuk.

Toen greep patriarch Sergios I in. In 621 liet hij de keizer zweren de hoofdstad nooit op te geven, en bood aan om de kerkschatten van goud en zilver om te smelten. Dat mocht Herakleios  als lening gebruiken om gedurende de komende twaalf jaren het leger op sterkte te brengen. De keizer vatte moed en besloot zelf aan het hoofd van het leger de Zwarte Zee over te steken en de Perzische grootmacht in de rug aan te vallen. Het werd gepresenteerd als een heilige oorlog tegen de ongelovigen.

De Perzische Oorlog

Maar eerst trad hij na de dood van zijn vrouw Eudokia in het huwelijk met zijn nicht Martina, een daad die gold als incest en hem een slechte naam bezorgde bij de clerus en de bevolking. Zij zou zich ontwikkelen tot de meest gehate vrouw van het rijk.

Martina vergezelde haar echtgenoot naar Perzië, waar de zaken wonderwel succesvol verliepen. Herakleios had een verdrag gesloten met de Khazaren, door de Byzantijnse schrijvers Tourkoi genoemd, de voornaamste stam van de Hunnen in de Kaukasus. Hij stuurde hun kostbare geschenken en beloofde dat hun vorst mocht trouwen met zijn dochter. Dat bracht de Khazaren ertoe om samen met de Byzantijnen te strijden tegen de Perzen.

De expeditie dreigde nog even in het honderd te lopen toen de Avaren met behulp van andere groepen, samen misschien wel 80.000 man, aankwamen om de hoofdstad te belegeren. In dezelfde tijd legerde een gigantische Perzische strijdmacht zich bij Chalkedon, klaar om hun aanval te coördineren met de Avaren. De muren van Constantinopel bleken echter onneembaar. Bovendien droeg de patriarch de door de evangelist Lukas geschilderde, wonderdoende icoon van de Moeder Gods dagelijks langs deze muren, met verbluffend resultaten, want de Avaren die zich op de Bosporus waagden, verdronken “als de Egyptenaren in de Rode Zee”. In 626 bliezen de Avaren de aftocht, met de waarschuwing dat zij over niet al te lange tijd zouden terugkomen.

***

[Dit is het eerste van vier blogjes over keizer Herakleios, geschreven door Byzantinoloog Hein van Dolen, tevens de vertaler van Goden en halfgoden. Dank je wel Hein! Wordt vervolgd.]