In nogal wat kerken in de provincie Groningen zijn fresco’s te bewonderen uit de Late Middeleeuwen. Veel daarvan zijn in de loop van de tijd helaas verloren gegaan, maar er zijn er gelukkig ook veel overgeleverd, mede dankzij overschildering met kalk na de Reformatie en de zorgvuldige restauratie in de afgelopen decennia. Eén zo’n schildering is die van de heiligen Kosmas en Damianos, in de Martinikerk in de stad Groningen. Via het internet zocht ik deze broers op, en kwam gelijk in een heel erg interessant verhaal terecht, zeker waar het de parafernalia betreft die vaak met de broers werden afgebeeld.
Rijk Groningen
De anonieme kunstenaar heeft de schildering aan het eind van de vijftiende eeuw op de gewelven van deze kerk aangebracht, toen Groningen één van de rijkste steden van de lage landen was, mede dankzij het zogenaamde “stapelrecht”, waardoor de stad nogal wat inkomsten genereerde uit het recht om alle handel uit bijvoorbeeld het Oostzeegebied via de stad te laten verlopen. Het meest zichtbare symbool van die rijkdom is de zesennegentig meter hoge Martinitoren, waarvan de bouw ook op driekwart van die vijftiende eeuw begon.
Men kon zich wat veroorloven. Daarbij kwam dat de stad (in de hoofdkerk: de Martinus- of Martinikerk) ook nog eens over een grote schat beschikte, namelijk: een reliekhouder met daarin een onderarm van Sint-Jan ofwel Johannes de Doper. Deze relikwie trok duizenden pelgrims naar de stad, die – net als in Rome in dit heilig jaar – behoorlijke inkomsten met zich meebrachten. De Martinikerk zal er zeker van geprofiteerd hebben, en kon zich dus wel wat schilderingen door ware meesters veroorloven.
Urologie
Kosmas en Damianos zouden – zo vertelt de legende – aan het eind van de derde eeuw na onze jaartelling geleefd hebben en afkomstig zijn uit Syrië. De broers bekwaamden zich in de geneeskunst, en verleenden hun diensten ”om niet”, dat wil zeggen dat ze genezing bevorderden zonder er geld voor te vragen, mits er een gesprek met de patiënt over het christendom gevoerd mocht worden. Ze stierven de marteldood onder keizer Diocletianus, dezelfde die ook verantwoordelijk gesteld wordt voor de dood van de door mij zeer geliefde Sint-Sebastiaan.
Zowel in de oosterse als in de westerse kerk worden beide heiligen vereerd, en (in ieder geval in het westen) aangeroepen bij o.a. klierzwellingen, de huidinfectie ringworm, nierziekten en -stenen en incontinentie bij jonge kinderen (bedplassen). Deze vooral “urologische” verbintenis wordt fraai beschreven in een door de Mexicaanse artsen Jorge Moreno-Palacias en Marcos Cherem-Kibrit gepubliceerd artikel “St. Kosmas and St. Damian’s Role in Urology” in de door de Duitse arts Dirk Schultheiss uitgegeven reeks De Historia Urologiae Europaeae (deel 28; 2021). De auteurs beschrijven ook de parafernalia van beide heiligen.
Piskijken
En ja: in de Martinikerk zien we dus één van de broers met een glazen kolf in de hand, waar hij met volle aandacht naar staart. Kosmas (of Damianos?) als “piskijker”. Uroscopie was een methode die eeuwenlang gehanteerd werd, waarbij o.a. naar de kleur en naar de al dan niet troebelheid van menselijke urine werd gekeken, om zo “vast te stellen” waar de patiënt aan leed. De andere heilige arts houdt (als ik het goed zie) een vijzel of een zalfpot in zijn hand: dat is overigens een gebruikelijker voorwerp dan een “piskolf” in dergelijke voorstelingen. Het midden van de voorstelling wordt gevormd door een Madonna met Kindje Jezus.
En om het beeld nog wat completer te maken: Kosmas en Damianos komen ook voor in een incunabel uit 1519, van de hand van de Zwitser Urs Graf (ca 1485- ca. 1528). Op die tekening staat Damianos naar een kolf in zijn hand te staren, terwijl zijn broer Kosmas met een spatel en een zalfpot een zalfje aan een patiënt toedient. De Martini-meesterschilder werkte dus niet in het ongerijmde, voor wat betreft dat “piskijken”.
[Een gastbijdrage van Han Borg. Dank je wel Han!]
Zelfde tijdvak
IIII Flavia Felixjanuari 3, 2025
C01 | Constantijn wordt keizerfebruari 29, 2024
XIII Gemina (2)maart 13, 2024
In de Brugse St.-Jacobskerk hangt een laatmiddeleeuws schilderij dat de broers met genoemde attributen afbeelt. Het werd besteld voor de kapel van de gilde der chirurgijnen en barbiers.
Voor de rest lijken deze heiligen (na een snelle blik op het web) in Vlaanderen niet erg aanwezig. Onze bekendste heilige van eigen bodem, pater Damiaan, baseerde zich wel op hun verhaal voor zijn naam als geestelijke.
Misschien waren ze vooral bekend in steden die handel dreven met het orthodoxe Oosten?
Cosmas en Damianus waren ook de patroonheiligen van de kerk van Rolde (8 km oostelijk van Assen). Relatie met het Oost-Europa is daar niet erg waarschijnlijk. Cosmas of beide heiligen zijn ook patroon van de hoofdkerk van Stade aan de Elbe. Daar is de relatie net als in Groningen wel mogelijk. Verdere patronaten in Hanzesteden ken ik niet.
Pingback: Websites via Bluesky 2025-09-27 – Ingram Braun