Dit is niet de plek om u de details van het corioliseffect uit te leggen. U leest het hier maar na. Maar het vormt, afgezien van de wind en de vorm van het land, een deel van de verklaring voor het feit dat het water in de Middellandse Zee tegen de wijzers van de klok beweegt. Omdat er in deze binnenzee meer water verdampt dan er binnenkomt vanuit de Zwarte Zee en de diverse rivieren, vloeit er altijd water binnen door de Straat van Gibraltar. Dat stroomt dan eerst langs de Maghreb en Libië naar Egypte, en keert dan via de Levant, Anatolië, Griekenland en Italië terug naar de Spaanse costa’s. Soortgelijke stromingen zijn er in de Zwarte Zee, in de Kaspische Zee en in de Perzische Golf.
Vanuit Egypte voer een antieke zeeman dus vrij eenvoudig naar Fenicië, maar van Fenicië voer hij minder makkelijk naar Egypte. Hij voer daarom eerst naar Cyprus en daarvandaan naar het zuiden. De lading van het schip dat bij Uluburun verging, verraadt dat het vaartuig een iets grotere cirkel had gemaakt: het was van Griekenland vertrokken, via Kreta overgestoken naar Afrika, daarvandaan op de zeestroom naar Egypte en de Levant gevaren. Aan de zuidkust van Anatolië, op terugvaart naar Griekenland, is het schip gezonken.
Zeeroutes
De Feniciërs die in de IJzertijd naar het westen voeren, en alle latere reizigers in die richting, hadden de keuze tussen twee routes. De middenroute was het kortste en ging via Cyprus, Kreta en Kythera naar Malta, westelijk Sicilië en daarvandaan naar Karthago, Sardinië of de Balearen. Dit was de kortste weg, maar het betekende dat een groot deel van de reis verliep over open water.
De noordelijkere route, langs de zuidkust van Anatolië, Rhodos, Kythera en via Korfu over de Ionische Zee naar Sicilië vermeed dit risico. Hier was echter een ander gevaar. Immers, de bergen lopen, zoals ik al eens aangaf in een eerder blogje, vrijwel overal tot aan de kust en vervolgen hun neerwaartse helling in de vorm van onderzeese riffen. Toen de navigatie met de Kleine Beer eenmaal was ontdekt – op zijn laatst begin zesde eeuw v.Chr., toen de Griekse wijsgeer Thales van Milete ervan op de hoogte was – werd de middenroute populairder.
Vanuit het verre westen keerde je terug langs de zuidelijke route, dus langs de noordkust van Afrika. Dit was een onaangename route, aangezien de kuststrook tussen Karthago en Egypte droog was, met maar heel weinig bronnen. Alleen de Cyrenaica kende goed zoet water. Al met al was het makkelijker om van oost naar west te varen dan andersom. We lezen veel over Feniciërs en Grieken die naar het westen reizen om daar steden te stichten; we lezen nauwelijks over Iberiërs of Galliërs die naar het oosten reizen – of het moest zijn als huurling.
Landroutes
De beweging van oost naar west zien we ook op het land, maar in een heel ander deel van de wereld. Eurazië kent een vrijwel doorlopende steppe die begint in Manchurije en Mongolië en dan, slechts onderbroken door de Altaj, overgaat in de steppe van wat nu Kazachstan is. Het meest westelijk deel ligt in het huidige Oekraïne.
Naar mate je verder naar het westen komt, wordt het gebied wat vochtiger en voor veetelers aantrekkelijker. Als ze op zoek moeten naar nieuwe weides, zullen de steppenomaden, die heen en weer trekken met hun kuddes, die liever in het westen zoeken dan in het oosten, en daardoor is er door de eeuwen heen een gestage trek in westelijke richting. Op die regel is mij maar één uitzondering bekend: de migratie van de vroegste Tochaarssprekenden. Maar de Skythen, de Sarmaten, de Alanen, de Roxolani, de Hunnen, de Avaren, de Khazaren, de Bulgaren, de Magyaren, de Turken, de Koemanen, de Mongolen en de Kozakken trokken allemaal naar het westen, en ik sla denkelijk nog een stuk of wat steppevolken over.
[Een overzicht van de blogjes in de reeks over de voor-westerse geschiedenis is hier.]
“Als ze op zoek moeten naar nieuwe weides, zullen de steppenomaden, die heen en weer trekken met hun kuddes, die liever in het westen zoeken dan in het oosten”
Dat lijkt me logisch, maar het gaat uit van kennis van het land waar je naartoe reist.
Dat gold voor nomaden maar ook voor landbouwers.
Toch zou er ook nog meer kunnen meespelen, aangezien we dit fenomeen ook uit andere continenten kennen – bijvoorbeeld alle later Amerikaanse prairiestammen starten juist in de oostelijke bosgebieden.
Kan ik veronderstellen dat het ‘de zon achterna reizen’ ook een rol gehad kan hebben?
“maar het gaat uit van kennis van het land waar je naartoe reist.”
Niet noodzakelijkerwijs. Weten dat het in het oosten slechter is gesteld kan voldoende zijn. Natuurlijk is dergelijke extrapolatie lang niet altijd gerechtvaardigd, maar dat heeft mensen nooit tegengehouden.
Jona
Weer zo’n typisch voorbeeld van hoe het NIET moet in wikipedia
Een geek die zo nodig zijn eerste-jaars natuurkunde boek moet kopieren met afzichtelijke formules om te laten zien dat hij gestudeerd heeft
Reden dat ik NOOIT de Nederlandse wiki raadpleeg
AI, geeft een glasheldere uitleg zonder de intimiderende vectoren matrices and what-have-ya iwiskunde in de NL wikipedia alleeen voor show-off
Weer een voorbeeld dat specialisten het volledig verpesten bij het grote publiek
Grijns. Ik wil niet weten hoe u zult reageren op echt lelijke natuurkundeformules. In het Nldse Wikipedia artikel over de corioliskracht vallen ze nog mee. En ik verzeker u dat de schrijver níét zijn eerste-jaars natuurkundeboek heeft gekopieerd. Anders had u zich nog veel meer kunnen ergeren: aan allerlei wiskundige afleidingen.
Maar ik ben het met u eens. Als het om natuur- en wiskunde gaat raad ik altijd de Engelse Wikipedia aan. Die heeft een prima, dus veel betere uitleg.
Ja, maar dan krijg je weer allemaal Engelse vaktermen voor dingen die je in je eigen taal al moeilijk genoeg vindt.
Nee
juist zonder vaktermen maar met een duidelijk filmpje van een draaimolen waarin een bal wordt gegooid vanaf de rand naar het midden
Toegegeen merry-go-round is een niet een alledaags woord
Ik ben fysich-chemicus met chemische fysica als bijvak waarin ik de eerst zoveel besse legendre polynomne uit het hoofd moest kennen plus de recursieformule; ik ben wel wat gewend
Een van de leuke gevolgen van het Corioliseffect is dat snel uit de wasbak wegstromend water op een gegeven moment een kolkje gaat vormen (als dat niet gebeurt is uw afvoer niet in orde). Dat kolkje draait op het Noordelijk halfrond tegen de wijzers van de klok is, en op het Zuidelijk Halfrond met de wijzers van de klok mee. Onverklaarbaar voor aanhangers van de platte-aarde-theorie.
Dat zou theoretisch kloppen, maar in de praktijk zijn er andere omgevingsfactoren die de draairichting in de wastafel beïnvloeden.