[Dit is het tweede van drie blogjes die Nimue van Dijk wijdde aan de speelfilm The Odyssey. Het eerste was hier.]
Een ander element dat het zwaartepunt bij Odysseus’ psyche legt is de fysieke afwezigheid van de goden. Hun aanwezigheid is wel voelbaar, door rommelende donder en een woeste zee, maar ze verschijnen niet, wat je als kijker motiveert om goed op te letten. Odysseus zelf lijkt sceptisch over bovennatuurlijke krachten. “We can’t live by omens and sacrifices,” zegt hij tegen zijn vermoeide mannen. Athene, de enige godin die wel een rol speelt, blijkt het gezicht te hebben van een priesteres die Odysseus door de Grieken gegrepen heeft zien worden in Troje. Deze scène wordt gecontrasteerd met het hoofd van een standbeeld van Athene dat in haar tempel wordt afgehakt; de godin en de onschuldige vrouw zijn één geworden voor Odysseus. In deze gedaante achtervolgt ze hem tijdens zijn reis, en dit, naast de toevoeging van Sinon, suggereert dat hij gedreven wordt door zijn eigen geweten, niet door goddelijke interventie.
Oorlogsslachtoffers
Athene is, ondanks haar minimale schermtijd, een belangrijk figuur. Ze kan gelezen worden als symbool voor de onschuldige oorlogsslachtoffers van Troje, en het is binnen dit narratief niet toevallig dat ze een vrouwelijke godheid is. Ik kreeg zelf de indruk dat de film er, onder het oppervlak van de focus op Odysseus, naar hintte dat de slachtoffers van mannelijke oorlogszucht vaak vrouwen zijn. Het geschreeuw dat we in Troje horen is duidelijk vrouwelijk, en we zien expliciet hoe de Griekse soldaten vrouwen donkere hoeken in slepen. Terwijl de mannen die in Troje sterven grotendeels anonieme soldaten zijn, worden de brute gevolgen van de oorlog voor elk vrouwelijk karakter in de film duidelijk in beeld gebracht.
Helena heeft zowel fysieke als mentale littekens omdat ze de zondebok is geworden van een oorlog die ze zelf niet begonnen is; er wordt duidelijk gemaakt dat het eigenlijk om controle over handelsroutes ging. Klytaemnestra wordt vermoord omdat ze gerechtigheid zocht na het offer van haar dochter. Kirke ontdoet Odysseus’ mannen van hun “vermomming” en verandert ze in de varkens die ze in Troje al bleken te zijn, uit zelfverdediging. Kalypso draagt de zware emotionele last van het verzorgen van een door de oorlog gebroken man, om uiteindelijk weer in de steek gelaten te worden. Penelope geeft Odysseus een figuurtje van Athene mee om hem te beschermen; door verderf te brengen middels een “geschenk voor Athene”, het Paard van Troje, en haar tempel in Troje te onteren, schendt hij niet alleen Zeus’ Law, maar ook de bescherming waar zijn vrouw om gebeden heeft.
Penelope
Penelope is misschien wel het karakter dat het meest lijdt onder de voorrang die de film verleent aan de belevingswereld van Odysseus. De dynamiek tussen Penelope en Telemachos werkt; het weglaten van Telemachos’ vrouwonvriendelijke trekjes zorgt ervoor dat er sympathie ontstaat voor zowel moeder als zoon, en dat hun beperkte schermtijd bestaat uit gedeelde frustratie, spanning, maar ook wederzijds respect. Nolans Penelope zelf voelt echter als een onvervulde belofte. De film laat zien dat ze al jarenlang onder hoogspanning staat. Ze houdt zich waardig, houdt de vrijers op afstand, verlangt naar de terugkeer van Odysseus. Maar hij blijft weg, verhalen over zijn lot blijken leugens, haar vertrouwen in zijn terugkeren neemt af, het koninkrijk wordt geteisterd en dit cumulatieve gewicht eist zijn tol op Penelope.
Antinoös ontdekt dat ze het hertrouwen uitstelt door de lijkwade die ze weeft nooit af te krijgen, en probeert op haar in te spelen door te herkennen dat ze doodop moet zijn van al het wachten en alle onzekerheid. Hij vindt dat ze na bijna twintig jaar haar echtelijke plicht wel vervuld heeft. Ze toont zich gevoelig voor zijn verhaal; de effecten van de terreur die ze dagelijks doorstaat beginnen bijna net zo zwaar te wegen als haar liefde voor haar man. Ook naar Telemachos doet ze een ontstemde uithaal: “I’ve been sitting on this empty throne for twenty years!”, wat een toespeling is naar de frustratie die ze voelt als vrouw in een mannenwereld.
Maar als Odysseus eindelijk terugkeert, en ook nog eens blijkt wat voor een oorlogsmisdadiger hij is, lijkt de opgekropte emotie te verdampen. Na alles wat hij haar aangedaan heeft wordt ze meteen weer aan zijn wil onderworpen: terwijl ze hem net een paar seconden vastheeft begint hij al over ballingschap, en snijdt de film naar scènes waarin ze samen wegvaren. Op zich een passend einde voor Odysseus, die nog eer aan zijn gevallen mannen moet betonen en zich na zijn bezinningen wellicht geen koning van Ithaka meer voelt, maar ik vind dat Penelope de scène met hun trouwbed verdiende, om recht te doen aan wat twintig jaar lang haar realiteit was.
[Deze gastbijdrage van Nimue van Dijk wordt zo meteen vervolgd. Dank je wel Nimue!]
Zelfde tijdvak
Over een Romeins parasolletjeaugustus 13, 2026
Multi- en interdisciplinariteitapril 13, 2020
Zonsverduisteringaugustus 12, 2026
Wat een mooi stuk. Ik zag de film maar zie nu dat ik veel interessante dingen niet heb gezien. En deze recensie is sterker dan wat ik in bijvoorbeeld de NRC las.
“…en dit, naast de toevoeging van Sinon, suggereert dat hij gedreven wordt door zijn eigen geweten, niet door goddelijke interventie.” Of werkt ‘goddelijke interventie’ juist langs dat ‘eigen geweten’? Want waar berust dat geweten op? Waarom is xenia zo belangrijk dat het Zeus’ Law heet? Niet als kritiek, maar als commentaar op een doordachte recensie.
Ik denk dat het een tegemoetkoming is aan de gemiddelde filmkijker. De meeste mensen die cultureel ontwikkeld zijn, weten dat Zeus de oppergod is. Dus heb je met ‘Zeus’ law’ niet heel veel uit te leggen.