Ik heb het eerder dit jaar verschenen boek De limes als legende. De herontdekking van de Romeinse rijksgrens en de architectuur in Europa (1450-1720) van de Utrechtse architectuurhistoricus Koen Ottenheym twee keer gelezen. Het leest namelijk prettig genoeg, is een inhoudelijk heel rijk boek en ook – wat niet hetzelfde is – een bovengemiddeld goed boek. Tegelijk had het mijns inziens beter anders gemaakt kunnen zijn.

Mijn bezwaar is niet dat het receptiegeschiedenis is. Dat er oudheidkundigen zijn die menen dat dit specialisme voor hen relevant is, bewijst dat de sloop van het wetenschappelijk onderwijs het beoogde resultaat heeft gehad, en bij die constatering zal ik het maar laten. (Lees desgewenst dit blogje.) Het duurde echter even voordat ik ontdekte waar in De limes als legende de schoen wrong, en dat zegt iets over de kwaliteit van de geboden informatie.

Ottenheym is niet de eerste de beste. Hij publiceerde eerder Oudheid als ambitie, waarin hij beschreef hoe mensen in de Lage Landen zich in de Nieuwe Tijd, toen een claim op een antiek verleden prestigieus was, verhielden tot de Oudheid, waarbij de nadruk lag op de architectuur. Ik heb ook dat boek met plezier gelezen en kan sindsdien niet meer langs het Gerecht in Leiden of het Paushuis in Utrecht lopen zonder aan Ottenheyms mooie boek te denken. Het nu verschenen boek vertelt hetzelfde verhaal, maar concentreert zich op het buitenland. En dat is niet minder interessant. Sinds ik het voor de eerste keer las bezocht ik Keulen twee keer en ik heb beide keren zachtjes gevloekt omdat het door Ottenheym beschreven Raadhuis momenteel in de steigers staat.

Reflectie op Rome

De limes als legende begint met de West-Europese reactie op de val van Constantinopel in 1453. Als heerser van deze wereldstad en een wereldrijk was de Ottomaanse sultan nu de opvolger van de keizer. Dat kon (althans volgens West-Europeanen) niet waar zijn en daarom presenteerden allerlei partijen zich voortaan als de ware opvolger van het Romeinse Rijk. Leuk is Ottenheyms belangstelling voor Hongarije, een land met een sterke humanistische traditie, die ik tot nu toe alleen kende uit een essay van – ik denk – Peter Burke dat ik een miljoen jaar geleden eens las.

De grote erfgenaam was natuurlijk vooral de Habsburgse keizer en zeker Karel V kon zich wel met enig recht presenteren als wereldheerser. Zulke claims vertaalden zich in een architectuur die aansluiting zocht bij de Oudheid, en Ottenheym beschrijft die voor het Donaugebied, het Rijnland, de Britse Eilanden, Spanje en Marokko. Ik kreeg acuut zin weer naar Schallaburg of Sevilla terug te gaan, en om York eens te gaan ontdekken.

Niet alleen Rome

Al die aandacht voor het oude Rome riep natuurlijk wel de vraag op hoe je, als niet-Italiaan, omging met het feit dat eerdere bewoners van jouw land (“voorouders”) ooit door de Romeinen waren onderworpen. Waren de eerdere bewoners wel zo Romeins dat een claim op het Romeinse verleden eerlijk was? Ik citeer Ottenheym nu even vrij uitgebreid omdat de passage eigenlijk de beste samenvatting is.

Er waren grofweg drie strategieën om het euvel te verhelpen. Allereerst werd er weleens gezegd dat die onoverwinnelijke stammen aan de overzijde van de grens toch minder wild waren dan gedacht en dat een zekere verfijnde levenswijze hadden. Dat laatste zou dan te zien zijn aan hun stenen gebouwen, want altijd en overal gold de bouwkunst als graadmeter van een civilisatie. Zo kwamen bijvoorbeeld de verhalen over de “tempels van de druïden” en “antieke steden” in Germania, Friesland of Schotland in de wereld.

Een tweede optie was juist de stelling dat de afwezigheid stenen tempels een teken was van de protochristelijke religie van deze volken die hun god in de natuur aanbaden en niet, zoals de Romeinen, in tempels met afgodsbeelden.

Een derde oplossing voor het dilemma werd in Andalusië gehanteerd, waar men eenvoudigweg stelde dat de inheemse bevolking van begin af aan (sinds de komst van Hercules) volwaardig deel uitmaakte van de antieke beschaving die daar al tot bloei was gekomen voordat de Romeinen in het land waren.

Ook in de Noordelijke Nederlanden werd al snel een dergelijk verhaal geconstrueerd: de Bataven waren van oorsprong Germanen, maar hadden een veel hogere graad van beschaving dan hun oostelijke stamverwanten. Zij zouden dan ook een volwaardige bondgenoot van Rome zijn, en daarmee ook deelgenoot van de klassieke cultuur.

Uitdagend historiciteitsregime

De limes als legende gaat dus over een historiciteitsregime dat mensen dwong zich te verhouden tot eerdere culturen. Het meervoud is niet bijzonder. Destijds liepen bijbelse, Griekse, Romeinse en plaatselijke geschiedenissen door elkaar. De onderlinge relatie was in elk Europees land punt van discussie en gold door het toenmalige historiciteitsregime overal als belangrijk. (De titel is dus misleidend. De thematiek is algemeen Europees, en het boek heeft noch inhoudelijk noch als hermeneutisch vertrekpunt te maken met de Romeinse limes.) Ottenheym beschrijft een kleine drie eeuwen reflectie op die culturen, en illustreert die vooral aan de hand van de architectuur, maar hij haalt er ook de literatuur en andere schone kunsten bij. Zoals ik zei: een rijk boek.

Voor één auteur is zo’n overzicht van drie eeuwen Europese cultuurgeschiedenis natuurlijk te veel en er staan wat onvermijdelijke vergissinkjes in De limes als legende. De Wal van Antoninus Pius is niet gemaakt van turf maar van plaggen – het Engelse woord turf betekent geen turf. De tempel van Melqart bij Cádiz is niet zoek: in tegendeel, de aankondiging van de ontdekking, midden in de coronatijd, door bemondkapte Spaanse archeologen mag inmiddels gelden als klassieke wetenschapstelevisie: ook onder moeilijke omstandigheden kunnen wetenschappers ons verrijken. Ik noem deze details om te laten zien hoe triviaal Ottenheyms vergissingen zijn.

Te beperkt en te veel

Er is echter een andere kwestie, waar ik de vinger niet achter kreeg en waarom ik het boek nog eens las. In dit boek staat van alles bij elkaar, en het is echt de moeite waard, maar er zijn twee soorten paragrafen. Enerzijds zijn er de delen die zich laten lezen als algemene geschiedenis van de wijze waarop West-Europeanen (en niet alleen mensen langs de limes) werden gedwongen te denken over de relatie tussen de diverse culturen. Omdat het historiciteitsregime pan-Europees was, stoort het ontbreken van enkele landen. Anderzijds zijn er waardevolle beschrijvingen van de diverse steden en kastelen, maar die zijn te beknopt voor de specialist en te talrijk voor de toerist.

De specialisten vinden hun informatie wel achter de betaalmuren, maar voor toeristen zou het beter zijn geweest als Ottenheym de verbinding met de limes achterwege had gelaten en zijn stof had gepresenteerd in de vorm van vier losse reisgidsen: de Donau, de Rijn, de Britse Eilanden, Spanje/Marokko. De toerist heeft dan precies op hem toegesneden informatie, zonder de ballast van gebieden waar hij niet reist. Ik denk concreet aan de Guide Vert: eerst een zeer uitgebreide en diepgaande historische en kunsthistorische inleiding, daarna de eigenlijke gazetteer. Als je het gastronomische geneuzel weglaat, heb je het perfecte model voor een meerdelige reeks. Ottenheym zou kunnen vervolgen met Scandinavië, Frankrijk, Italië, de Balkanstaten, Rusland en andere gebieden waar het historiciteitsregime mensen dwong tot reflectie, en zo echt iets toevoegen aan het cultureel aanbod. “De Ottenheymreeks” zou een begrip kunnen zijn voor iedere toerist met belangstelling voor de Nieuwe Tijd.

Deze blog kunt u ook volgen via een Whatsapp-kanaal.