De sterre der zee

Niets prettiger dan een fijn misverstand. Zoals de titel “Sterre der Zee” voor Maria. Die is de rooms-katholieke traditie binnengeslopen door de verklaring die de Bijbelvertaler Hieronymus gaf voor de naam Maria. Hij deelde de Hebreeuwse naam Maryam op in Mar en Yam wat in het Latijn Stilla Maris werd, “druppel der zee”. Dat verbasterde weer tot Stella Maris, “Sterre der Zee”. In Nederland wordt Maria als Sterre der Zee vereerd in de Onze Lieve Vrouwe-basiliek in Maastricht.

De ruim vijf eeuwen oude bidweg door het centrum door die stad is ontstaan uit een boetprocessie op Tweede Paasdag, waarbij het genadebeeld van Maria werd meegedragen. Dat dateert uit de vijftiende eeuw en draagt de titel sinds pakweg 1701. In de loop der eeuwen is de route een paar keer aangepast, voor het laatst in 1804.

De verering van Maria in Maastricht is echter ouder dan die van het vijftiende-eeuwse beeld. Zowel in de Onze Lieve Vrouwe-basiliek als in de Sint-Servaaskerk waren vanouds altaren aan Maria gewijd. In eerstgenoemde kerk bevindt zich ook het twaalfde-eeuwse zogeheten Heimo-kapiteel, waarop is te zien hoe de beeldhouwer een fraai bewerkt kapiteel aanbiedt aan Maria.

Het oudst bewaard gebleven beeld van Maria in Maastricht is een Maaslandse Sedes Sapientiae (“Zetel der wijsheid”, een andere titel voor Maria) uit omstreeks 1275 in de Sint-Servaas. In 1281 wordt een kapel aan de Maas vermeld, die Maria Minor heette, “Maria de Mindere”. De aanduiding “mindere” zou kunnen wijzen op een ondergeschiktheid van de kapel aan de Onze Lieve Vrouwe-basiliek.

Miraculeus beeld

Het genadebeeld stond in eerste instantie bij de franciscanen in de Sint-Pieterstraat. Zij kregen het beeld omstreeks 1470 ten geschenke toen een voorname edelman bij hen intrad. Het beeld van Duitse makelij was toen al respectabel oud. Het wordt op stijlkenmerken gedateerd rond 1410.

Het beeld werd al snel miraculeus geacht – er vonden gebedsverhoringen en wonderbaarlijke genezingen plaats – en de devotie rondom het genadebeeld begon zelfs de verering van Sint-Servaas te verdringen. Op Paasmaandag 1532 schijnt het beeld voor het eerst in een processie te zijn meegedragen. Deze processie was de voorloper van de heden nog bestaande bidweg.

Onvermeld kan niet blijven dat het beeld naar hedendaagse begrippen behoorlijk gemaltraiteerd werd. Het kreeg naar Spaanse mode een wijde kegelvormige mantel, waardoor de Sterre der Zee-iconografie ook aangepast moest worden: de vrucht die Maria droeg (waarschijnlijk een peer) werd afgezaagd tot een soort houder voor een lelie, en het blote Jezuskindje kreeg een mantel aan, waarvoor hem een armpje moest worden afgezaagd. Ook de kroon op zijn hoofd is een toevoeging.

Met de franciscanen ging het intussen niet al te best. In 1632 beschuldigde de Staten-Generaal hen van spionage voor de Spanjaarden. Ze werden gearresteerd, gemarteld en onthoofd, en hun hoofden werden op vijf staken gestoken op het bastion dat sindsdien “de Vief Köp” heet. Het kloostergebouw werd in beslag genomen, en de overlevende broeders werden enkele jaren later verbannen.

Gesjouw met een beeld

Wat volgde was gesjouw met het beeld. Het moest van schuilplaats naar schuilplaats. Tijdens de Franse bezetting (1673-1678) keerde het beeld kort naar Maastricht terug, maar daarna dook het weer onder.

Pas in 1804 kon de bisschop van Luik het beeld, met toestemming van de franciscanen, toewijzen aan de Sint-Nicolaas-parochie, de voorloper van de Onze Lieve Vrouwe. En zo kwam het beeld van de Sterre der Zee uiteindelijk in haar huidige kerk. In 1903 werd het beeld overgebracht naar de Mérode-kapel, waar het zich nog altijd bevindt.

Twee legenden

Er zijn aan het genadebeeld en de bidweg de nodige legenden verbonden. Ik noem er twee.

Aangezien er in Maastricht na de inname van de stad in 1632 door de Staten-Generaal, een processieverbod gold, liepen de gelovigen op eigen gelegenheid, op dezelfde route, de bidweg. Toen de franciscanen in 1700 met het beeld naar hun nieuwe klooster aan de Tongersestraat verhuisd waren, ontstond er verwarring over de juiste route van de bidweg. Volgens de legende loste Maria dit probleem zelf op.

Op een avond bad Anna, een vrome arme vrouw, haar dagelijkse gebed tot Onze Lieve Vrouw en smeekte haar de goede weg aan te wijzen. Hierop verliet het genadebeeld in alle stilte haar plaats aan de Tongersestraat en trok via de Bouillonstraat, de Papenstraat en de Bredestraat naar het Onze Lieve Vrouweplein. Daar knielde het neer beeld voor de deur van de basiliek.

Als enige had Anna het beeld zien vertrekken. In vrome aanbidding was zij het beeld gevolgd, ook toen het beeld via de Cortenstraat, de Witmakersstraat, de Kapoenstraat, de Lenculenstraat en de Tongersestraat, weer terugging naar het klooster. Later bleek dat Anna niet had gedroomd, want op de zoom van de mantel van het Mariabeeld ontdekte men sporen van straatvuil. Sindsdien wordt de bidweg gelopen over de straten die Maria zelf heeft aangegeven.

De benaming “Sterre der Zee” werd, zoals gezegd, voor het eerst in 1701 gebruikt, en wel ter herinnering aan een wonder dat in 1684 plaatsgehad zou hebben. Een edelman, François II van Kinschot, was op zee in een storm terecht zijn gekomen, en deed de belofte dat hij, als hij het zou overleven, een altaar zou stichten voor het Mariabeeld. En zo geschiedde. Sindsdien heet het beeld dus “Sterre der Zee”.

Beeldenroute

Tussen 1943 tot 1950 zijn op verschillende punten langs de bidweg beelden en reliëfs geplaatst. Sommige verwijzen direct naar de Sterre der Zee, andere tonen Maria in andere gedaanten. Minstens de helft van de beelden is ontworpen door Charles Vos (1888-1954), destijds de bekendste beeldhouwer in Maastricht.

Het beeld van de Sterre der Zee wordt momenteel bekleed met verschillende mantels. De nieuwe blauwe mantel wordt gedragen bij plechtige feestdagen. De oude blauwe mantel wordt gedragen door het jaar, de rode mantel op lagere feestdagen en in de Paastijd. In de Vastentijd en in de Advent draagt het beeld géén mantel; dat is dan ook de meest oorspronkelijke verschijningsvorm van het beeld. Zijn armpje heeft het Kindje Jezus nooit teruggekregen.

[Een postume gastbijdrage van Hans Overduin.]