Ooit wilde ik een bezoek brengen aan de Sint-Servaasbasiliek in Maastricht, maar toen bleek dat ik voor een bezoek aan deze oude kerk entreegeld moest betalen draaide ik me maar weer om. Principieel vind ik dat kerken vrij toegankelijk moeten zijn, met uitzondering dan van de bijbehorende “schatkamers”.
Deze heilige, wiens naamdag gevierd wordt op 13 mei, heeft een karrenvracht aan legenden om zich heen verzameld, en heel veel van wat over hem beweerd wordt, is ofwel niet verifieerbaar ofwel apert onjuist. Nou is dat laatste wel meer het geval bij heiligen, maar het is opmerkelijk dat er – bijvoorbeeld – in het uitvoerige Wikipedia-artikel over Sint-Servaas wel heel erg vaak met argusogen wordt gekeken naar datgene wat er over deze eerste (?) bisschop van Maastricht wordt beweerd.
Wanneer leefde Servaas?
Allereerst is er enige onduidelijkheid over de periode waarin Servaas op aarde rondliep. Was dat in de vierde of in de vijfde eeuw? Alleen al dit is niet met zekerheid vast te stellen. En waar kwam hij vandaan? Armenië wordt wel genoemd, op basis van late bronnen (zie hieronder: Jocundus) maar ook Athanasios van Alexandrië (295-373) heeft het over ene bisschop Sarbatios die zich op diverse synodes in het midden van de vierde eeuw keerde tegen het Arianisme. Ook op de synode van Rimini (359) zou de in Maastricht begraven bisschop vasthoudend hebben gestreden tegen dat arianisme. Voor die laatste bewering vormt Sulpicius Severus (363-ca. 425) de bron.
De bekende kroniekschrijver Gregorius van Tours (538-594) “weet” dat Sint-Servaas in Maastricht begraven is, maar aannemende dat Servaas dan al twee eeuwen dood is, is die bewering natuurlijk enigszins onzeker. Bovendien heet Servaas bij Gregorius “Aravatius”: hebben we het dan over één en dezelfde persoon? We weten het (weer eens) niet.
Stichter van het vroege christendom in de Nederlanden?
Zowel Tongeren als Maastricht noemen Servaas zo niet als hun eerste, dan in ieder geval als een heel vroege bisschop. Hij zou zijn bisschopszetel van Tongeren (van een kerkje op de locatie van de daar later gebouwde Tongerse Onze-Lieve-Vrouwebasiliek) naar Maastricht verplaatst hebben, en op de locatie van de huidige Maastrichtse Onze-Lieve-Vrouwebasiliek een eerste cultusplek hebben gebouwd.
Archeologen hebben aangetoond dat er zich zowel op de locaties van de latere Maastrichtse Servaasbasiliek als die van de Tongerse basiliek Romeinse cultusplekken hebben bevonden. In het geval van de Servaasbasiliek gaat het dan om een grafveld (het Vrijthof), en het zou zo maar kunnen zijn dat een latere bisschop van Maastricht, Monulfus (tweede helft zesde eeuw), uit opportunistische overwegingen Servaas “begraven wist” in dat grafveld bij de Servaasbasiliek: je had daarmee een belangrijke heilige in huis, en dat was goed voor het aantrekken van pelgrims en dus van inkomsten.
De vitae
In de periode tussen 800 en 1200 kwamen er steeds meer vitae over Sint-Servaas, met daarin tal van wonderen die aan de heilige werden toegeschreven. Zo beweerde ene Jocundus (een priester, die in ca. 1080 in opdracht van het Kapitel van de Servaaskerk een vita schreef) dat Servaas afkomstig was uit Armenië, en hij was daarmee de eerste die een min of meer duidelijke geboorteplek noemde…650 jaar nadat Servaas ter wereld zou zijn gekomen.
De belangrijkste vita is die, welke door Hendrik van Veldeke is geschreven in vroeg-Nederlands (of was het in het “dietse” dialect van het Middelhoogduits, dat in het Maasdal werd gesproken?). Veldeke (ook de auteur van een beroemde Eneasroman) kunnen we rustig rekenen tot één van de belangrijkste schrijvers uit de zogenaamde “Renaissance van de Twaalfde Eeuw”.
Veel (wie)rook
Er is veel aan gedaan om Sint-Servaas op de heiligenkalender te krijgen, en dat dat uiteindelijk lukte. was meer geluk dan wijsheid. Of eigenlijk: vooral een gevolg van stug volhouden. Zelfs verwantschap aan Jezus zelf en aan Johannes de Doper werd opgevoerd, naast de talloze wonderen die aan Servaas werden toegeschreven.
In 1049 werd bijvoorbeeld – tijdens de synode van Mainz – een Griekse delegatie ontvangen die moest zien te staven dat Sarbatios/Servaas die status van heilige, want verwant zijnde aan Jezus en Johannes, verdiende, maar kennelijk wist deze delegatie de in Mainz aanwezige prelaten niet te overtuigen. Ook de vita van Jocundus gaf nog geen “witte rook” voor een definitieve heiligverklaring, waarop de Dominicaner Orde (in die periode een zeer belangrijke kloosterorde) in 1330 een verhaal de wereld instuurde, alsof SInt-Servaas voorkomen had dat er een aanslag op een synode te Keulen zou worden gepleegd.
Daarmee startte de officiële verering van Servaas, maar pas tijdens de Contrareformatie (om precies te zijn: in 1584) werd Servaas ingeschreven in het Martyrologium Romanum, een inschrijving die min of meer automatisch in 1634 (en nog steeds in de periode van de Contrareformatie) werd bevestigd door paus Urbanus VIII. Er mocht vanaf dat moment met wierookvaten voor Servaas gezwaaid worden, maar dat was waarschijnlijk in de eeuwen daarvoor al ruimschoots gedaan.
Een ware cultus
Sint-Servaas is natuurlijk niet meer weg te denken uit de cultuur van Maastricht: de basiliek, de Servaasbrug, een bron en een fontein…haast eindeloos is het aantal bouwwerken waaraan zijn naam verbonden is. De beroemde noodkist met beenderen van de heilige behoort tot de topstukken van de Servaas-basiliek, en wordt eenmaal per zeven jaar door de stad gedragen in de Heiligdomsvaart. Talloze Limburgers hebben “Servaas” als doopnaam en dan hebben we het nog niet eens gehad over de talloze “servatiana”: voorwerpen die in verband gebracht worden met leven en werk van de heilige. Dat die voorwerpen bijna allemaal uit de Middeleeuwen stammen en niet uit de periode waarin de heilige geleefd zou hebben maakt daarbij niet zoveel uit: devotie laat zich niet vangen in tijd.
[Een gastbijdrage van Han Borg. Dank je wel Han! De foto’s komen van edelsmeedwerk, vervaardigd in Maastricht in 1403, en te zien in het Museum für Kunst und Gerwerbe in Hamburg.]
Zelfde tijdvak
De vergeetachtige ooggetuigemaart 15, 2021
De Matresaugustus 11, 2023
Romeins Tunesië en Algerijemaart 20, 2020
“Principieel vind ik dat kerken vrij toegankelijk moeten zijn, met uitzondering dan van de bijbehorende “schatkamers”.”
Dat vind ik ook. maar ik vind ook dat je bij het verlaten van de kerk heel goed iets in de daarvoor altijd aanwezige offerblokken kunt doen, want voor niets gaat de zon op.
Héérlijk die 4/5de-eeuwse legenden. Servatius, Cunera, Ursula, Mauritius..
Er lijken een paar basis ‘oorzaken’ te zijn geweest, waar alle verhalen aan opgehangen werden.
Natuurlijk de stichtingslegende, zoals die van Servatius die als ‘eerste bisschop’ een vaste plek krijgt.
Ursula komt dan weer uit de ‘massamoord op de x-1000 (de getallen lopen sterk uiteen) maagden. Dor de Hunnen, meestal, en bij Keulen (waar een Romeins grafveld de inspiratiebron lijkt te zijn geweest). Basisverhaal is dan een Britse prinses die weigerde te trouwen en die met haar hele gevolg (Ursula had een gevolg van 10 hofdames die elk 1000 maagdelijke dames bij zich hadden) tijdens een pelgrimage naar Rome door de Hunnen over de kling werd gejaagd. Dat een van de dames ‘Undecimillia’ heet geeft al aan waar het heen gaat met de verwarring.
Cunera was aan dat bloedbad juist ontsnapt en door ‘de koning van de Rijn onder zijn mantel verstopt.’ Ook weer een mooie verwijzing naar die laat-Romeinse chlamys, die door Martinus met gemak met een bedelaar werd gedeeld.
De 6de-eeuwse Procopius (ja, die van de boeken over Justinianus) schrijft vanuit Palaestina juist een verhaal waarbij de adellijke Britse dame (met 100.000 soldaten) eigenlijk een in onze streken wonende weigerende bruidegom tot een huwelijk wilde dwingen.
Mauritius, die ook vaak als Afrikaan wordt afgebeeld, is één van de vele geëxecuteerde Romeinse soldaten uit het ‘Thebaanse legioen’, dat meer naar het zuiden een bron is van nog zeker 20 bekende heiligen. Dat verhaal speelt iets eerder (waarschijnlijk, al is de Wikipagina veel meer zeker over de ‘feiten’) en gaat dan terug op de late derde eeuw. Het verhaal gaat dat een eenheid (een ‘legioen’ van 6666 man sterk) hun Christelijk geloof weigerde op te geven en door de keizer geheel werd omgebracht (of gedecimeerd, alles kan). Ook hier regent het heiligen die in dat legioen gediend hebben. Er waren trouwens wel legioenen met ‘Thebaans’ in hun naam, maar die dienden nooit in de kerngebieden van die legende (vaak de Alpen). N
Procopius schreef zijn werken toch in Constantinopel? (Ja ik weet dat hij uit Caesarea kwam.)
Bij Oegstgeest zou het koninkrijkje dat de ‘Engelse’ prinses uit het verhaal van Procopius haar wil oplegde zijn gelokaliseerd. Dat was een paar jaar geleden in het lokale nieuws in ieder geval rond de vondst van een schaal.
Sommige boeken schreef hij op campagne met zijn held, generaal Belisarios.
We weten weinig van hem, al lijkt het een goede gok dat hij in Constantinopel is overleden. De plek maakt natuurlijk weinig uit voor zijn kennis van onze streken. 😉
De zwarte druppels op het Keulse stadswapen verwijzen naar de legendarische van Ursula en haar x maagden.
Inwoners van de provincie Antwerpen mogen gratis binnen in de kathedraal. Sneu voor de anderen, maar ik vind het heerlijk dat ik er eender wanneer, zo vaak ik wil, binnen kan. De St.-Rombouts in Mechelen is ook gratis, alleen om de toren te bezoeken betaal je.
Het is mij nu duidelijk, waarom er een chatsjkar tegen de muur van de Servaas is geplaatst.
Het is een bijzonder en mooi monument.
https://mestreechtersteerke.nl/pag-beeld-armeensekruissteen.htm
Dank!