Een bijzondere scherf

Scherf met Aramees opschrift (privécollectie)

Ik weet dat het nogal blasé klinkt, maar nu ik alweer een kleine halve eeuw in oudheidkundige musea kom, neemt de verwondering wat af. Als kind was alles nieuw wat mijn ouders me toonden. Als gymnasiast begon ik dingen te herkennen en als student werden dat er meer. Ik zie echter nog steeds dingen voor het eerst. Soms (zoals deze medische attributen) gaat het om zaken waarvan ik het bestaan zelfs niet vermoedde, soms gaat het om voorwerpen waarvan ik wist dat ze bestonden maar die ik nog nooit zag.

Zoals de scherf hierboven. Het gaat om terra sigillata, het oranjerode Romeinse luxeaardewerk. Het voorwerpje behoort tot een privéverzameling en is gevonden in de omgeving van Krefeld aan de Rijn, waar een Romeins fort stond dat Gelduba heette. Er zijn letters in gekrast – het is een ostrakon. Het leuke is dat de tekst in het Aramees is: er staat “Barsemias, zoon van Barlaha”.

Barsemias (of Bar Sohaemias) kwam uit het oosten van het Romeinse Rijk. De wijze waarop de letters zijn geschreven, suggereren dat hij afkomstig was uit Noord-Syrië en leefde in de tweede eeuw na Chr. Het is aannemelijk dat hij een koopman was of een soldaat. De geroutineerde hand suggereert dat het iemand was die gewend was te schrijven, dus een ambtenaar is ook mogelijk, misschien zelfs het meest waarschijnlijk.

Aramees is in de mode. Of beter: eindelijk worden achterstanden weggewerkt, eindelijk erkennen oudheidkundigen hun blinde vlek. Dat valt te illustreren met een naar voorbeeld uit mijn studietijd in de late jaren tachtig. Ik had een extreem oninspirerende hoogleraar die ons wegwijs diende te maken in de Aramese literatuur, en volstond met het voorlezen van een dictaat. Ik herinner me niets van wat hij vertelde. Een evident mislukte docent vervangen door iemand die voldeed aan de didactische minimumvoorwaarden, vond de Vrije Universiteit niet nodig. Aramees wat toch maar marginaal.

In Duitsland loopt momenteel een project om scherven te onderzoeken die zijn gevonden langs de Boven-Donau en waren voorzien van krassen die de archeologen niets zeiden. Het was geen Latijn of Grieks en men beschouwde het als inhoudsloos gekras. Die scherven blijken echter nogal eens Aramese woorden te bevatten, vaak namen. Grappig genoeg blijkt Aramees inmiddels beter gedocumenteerd dan Germaans, wat natuurlijk logisch is: de Germanen hadden geen schrijfcultuur, terwijl het Aramees als schrijftaal ouder is dan het Latijn.

Zo bezien is de scherf uit Krefeld niet zo heel bijzonder, maar het was voor het eerst dat ik zoiets zag in onze eigen contreien. Tip voor een Nederlandse student archeologie: doe een inleidende cursus Aramees en schrijf een master-scriptie over de Aramese inscripties in onze depots. Je zult eindeloos veel scherven moeten bekijken, of een AI-programma moeten verzinnen, maar jevkunt een wereld ontsluiten.

[Dit was het 552e voorwerp in mijn reeks museumstukken.]