[Kees Alders schrijft over de oosterse filosofische stromingen. Een inleiding was hier. De eerste serie over de Chinese filosofie stond daar en we zijn inmiddels aanbeland in de derde reeks: over Meester Mo, over het boek Mozi en de leer van het mohisme. Het eerste deel is hier.] 

In de Periode van de Strijdende Staten was de vraag actueler dan ooit: hoe komt het dat er op een aarde waarop van alles groeit, toch schaarste bestaat? Waarom moeten er mensen in armoede leven, zijn ze hongerig, hebben ze geen goede huizen, en geen goede kleren om te dragen?

Tegen verspilling (doctrine #4)

Volgens de mohisten komt dit door spilziek gedrag. Vooral mensen aan de top kunnen er wat van, en ze schuiven de kosten van hun verspilling door, door zware belastingen en werk op te leggen aan hun ondergeschikten. Natuurlijk is het volk hiervan de dupe.

Wat is de functie van een huis? De functie van een huis is de regen en wind tegenhouden, te beschermen tegen warmte en koude, je bezit te beschermen tegen dieven en rovers, en natuurlijk om mannen en vrouwen gescheiden te houden. Als een huis aan die eisen voldoet, ga dan niet verder bouwen. Enorme vertrekken en ornamenten zijn volkomen overbodig.

Wat is de functie van kleren? Dat is om warmte en koude tegen te houden, en verder niets. Maak kleren die daaraan voldoen, en stop dan. Ga ze niet verfraaien en steeds vervangen want daar zijn kleren niet voor. Kleding voor de sier is pure  verspilling, het is een zonde tegen de mensheid om meer met kleren te willen doen dan waarvoor ze eigenlijk zijn.

Wat is de functie van een wagen of een boot? Vervoer natuurlijk! Dus een wagen of een boot moet zo licht mogelijk zijn, en ornamenten en tierlantijnen zitten de beweeglijkheid alleen maar in de weg.

Wat is de functie van wapens? Ze dienen om je te beschermen tegen misdadigers en het recht te handhaven. Meer niet. Het is onzinnig meer wapens te bezitten. Die wapens moeten licht en scherp en stevig zijn, ze hoeven echt niet ook nog mooi en indrukwekkend en zwaar te zijn, dat is nergens voor nodig.

En als het gaat om het houden van dieren: je kunt een hond als bewaker hebben, een kat tegen de muizen, een schaap voor de wol en een koe voor de melk, maar een volière aanleggen is volkomen belachelijk.

De mohisten pleiten dus voor zuinigheid door soberheid: bezit is toegestaan, maar moet functioneel zijn. Als we van iets genoeg hebben om het te laten functioneren, moeten we er niet méér van willen. Op die manier, redeneren de mohisten, is er op deze wereld genoeg voor iedereen.

Dit is de doctrine Tegen Verspilling. Er zijn drie soorten verspilling die volgens de mohisten zelfs een eigen doctrine waard zijn:

1. Tegen extravagante begrafenissen,
2. Tegen muziek,
3. Tegen offensieve oorlogsvoering.

Tegen extravagante begrafenissen (doctrine #5)

Confucius adviseerde om bij het overlijden van de ouders een rouwperiode van drie jaar aan te houden. Daarmee sloot hij aan op de toen heersende cultuur. In de Mozi kunnen we lezen hoe een typische begrafenis in die tijd kennelijk ging en hoe de rouwperiode daarna werd doorgebracht.

En dit is geschreven als een aanklacht! Voor de graven werden enorme kisten gebruikt, er werden gigantische grafheuvels ingericht en vele grafgiften werden mee begraven, tot bediendes en slaven aan toe. Gedurende de rouwtijd was het kennelijk gewoonte om er vermoeid uit te zien, luidop te blijven jammeren, en dunne kleren te dragen om zichzelf bloot te stellen aan de elementen. En dat dus jarenlang.

“Wat heeft de dode daaraan?!” roept Meester Mo uit. Een dodenritueel dat een gezin bankroet maakt, is geen eerbetoon maar een schande. Mo zegt daarom: Een graf hoort een simpele kist te hebben die ervoor zorgt dat het lijk niet gaat rotten, de kuil moet zo diep zijn dat het grondwater niet bereikt wordt en de geur van het lijk niet opstijgt. Verder moet het graf herkenbaar zijn, maar verdere eretekens zijn nergens voor nodig. En de rouwperiode? Volgens de confucianisten duurt die bij de ouders drie jaar. Belachelijk, meent Meester Mo. De rouwperiode dient volgens hem precies zolang te duren als de tijd die het duurt om het lichaam naar het graf te brengen en weer terug te lopen naar huis. Daarna eer je je voorouders het best door terug te keren naar je dagelijkse zaken.

Tegen muziek (doctrine #6)

Wat is nou weer de functie van muziek? Meester Mo kan niet veel bedenken. Het is verspilling van geld en tijd en arbeid. Muziek is het versieren van een lijk. Als je een land bestuurt, is muziek net zo nuttig als een paard dat op zijn achterbenen loopt: het ziet er misschien indrukwekkend uit, maar je komt er helemaal nergens mee. Muziek die de schatkist leegt, dat is geen kunst maar diefstal. Je kunt niet zeggen dat je om het volk geeft terwijl je je geld uitgeeft aan trommels en fluiten!

Ook hier botsen de mohisten met de confucianisten, die muziek een disciplinerende rol toekenden. Muziek was in die tijd dan ook niet zomaar vermaak, het was belangrijk bij rituelen, en het had een disciplinerende functie.

Dat gold en geldt overigens ook voor andere vormen van esthetiek. Luxe is niet alleen maar iets dat mensen verlangen omdat ze het prettig vinden. Bedenk dat een grote nieuwe auto er óók is om de buurman mee te imponeren, om status en misschien zelfs macht uit te stralen. Een kerkorgel dat zwaar dreunt is er niet alleen ter begeleiding, het is er ook en vooral om mensen mee te voeren in hun gezangen, die niet alleen bekoren, maar ook een saamhorigheidsgevoel geven.

In de Oudheid was die functie van muziek wellicht nog veel belangrijker dan bij ons, want wij kunnen muziek met een MP3-speler door goedkope oortjes laten klinken. In de Oudheid moest muziek altijd live gemaakt worden, en je luisterde het dus de facto nooit alleen. Dat creëert vanzelf al saamhorigheid.

Aan deze functie gaat het mohisme rücksichtslos voorbij. Het is niet dat het daarmee ontkent dat esthetiek deze functie kan hebben, maar de mohisten vinden het vooral niet nodig in hun ideale samenleving, die immers al gedisciplineerd wordt via de in het vorige blogje behandelde principes van de Uniformiteit van het Denken en de Verheffing van de Wijzen. Geld uitgeven aan statussymbolen en luxueuze zaken, zoals muziek, is dan vooral verspilling.

Tegen offensieve oorlog (doctrine #7)

De grootste verspilling die de mohist kan bedenken is echter wel die van offensieve oorlogsvoering. Eén enkele veldslag kan de rijkdom van generaties vernietigen! In de Periode van de Strijdende Staten wist men daar alles van, en Meester Mo wordt niet het moe betogen af te steken over hoe dom het wel niet is een oorlog te beginnen. Zelfs als je een oorlog wint kost het nog steeds geld, mensen, energie en grondstoffen, en het resultaat is altijd de vernietiging van nog meer geld, mensen, energie en grondstoffen. Wie zit daar nou op te wachten?

Oorlog brengt de mensen geen voedsel, geen kleding, en geen veiligheid – het neemt ze alleen maar weg. Het zorgt voor veel menselijk leed, doden, gewonden, vluchtelingen, en sociale ontwrichting: het ondermijnt de Eenheid in het Denken en de Universele Liefde.

Dat offensieve oorlog altijd leidt tot ellende en een enorme verspilling van tijd, mensen, energie en grondstoffen zien we trouwens toch ook aan de geschiedenis? Waarom zijn heersers toch te stom om daar eindelijk een keer van te leren? Van het argument dat er toch ook naties groot geworden zijn door oorlogen te voeren is Mo niet onder de indruk: die grootheid van die paar naties ging ten koste van vele andere naties! Dat is als een dokter die van honderd mensen vier mensen geneest en dat dan als een succes claimt!

Ook kan Meester Mo geen begrip opbrengen voor heersers die andere landen binnenvallen als ze hun eigen land nog niet op orde hebben: hebben die dan echt niets beters te doen alvorens ze hun tijd, geld, energie en mensen verbrassen?

Mo herinnert zijn luisteraars eraan dat alle landen wetten hebben die moord en diefstal verbieden. Ja, in elke samenleving worden moord en diefstal op individueel niveau als fundamenteel slecht gezien. Maar wat is offensieve oorlog nou eigenlijk anders dan moord en diefstal op veel grotere schaal? Hoe kan een heerser die moord en diefstal afkeurt ooit een offensieve oorlog beginnen? Die doet in het groot wat hij in het klein afkeurt! Dat is compleet krom.

En dan zijn er mensen die beweren dat offensieve oorlogen soms nodig zijn om het slechte bestuur van een andere natie en hun wandaden af te straffen. Ook hierover is Meester Mo duidelijk: dat zijn niet jouw zaken! Slecht bestuur afstraffen is aan de mensen van het land zelf, en een taak van de Hemel.

Om dat laatste te kunnen snappen moeten we kijken naar het metafysische aspect van het mohisme, waar de laatste drie van de tien doctrines over gaan …

[Wordt morgenochtend vervolgd]