We kennen ze wel: oude boeken over strategie. Sun Tzu’s Kunst van het Oorlogvoeren, of Clausewitz’ Over Oorlog. Gaan we de Grieks-Romeinse oudheid in, dan hebben mensen vaak van de laat Romeinse Vegetius’ De Re Militari (Over het Krijgswezen) gehoord en kan een enkeling de eerste-eeuwse Strategemata van Frontinus noemen. De (veel oudere) Aeneas Tacticus, onderwerp van deze blog, kan echter nauwelijks op publiek rekenen. Daar hoop ik vandaag verandering in te brengen.
Rond het midden van de vierde eeuw voor Christus, de eeuw van Plato, Xenophon en Demosthenes, schreef een Griek genaamd Aeneas (niet die van de Trojaanse Oorlog) een werk over het verdedigen van een belegerde stad, door mij betiteld als In Staat van Beleg. Het is ons incompleet overgeleverd, maar de veertig hoofdstukjes die we hebben, bevatten interessante inzichten in oorlogvoering in een gemeenschap uit de vierde eeuw. Daarnaast was Aeneas geen Athener; door de selectiviteit van de overlevering weten wij relatief veel over deze stad, maar met Aeneas’ werk krijgen we een waardevolle blik buiten de canon.
Belegeringskunde
Een deel van het werk gaat over “de belegering” in de enge zin van het woord. Wat te doen als de vijand met ladders, torens en stormrammen jouw stadsmuur bestookt? Aeneas beschrijft allerlei manieren om de vijand af te weren. Ladders moet je afduwen met een gevorkte tak. Graaf greppels voor je stad, waar materieel in wegzakt. Probeer stormrammen vast te grijpen met een lus. Ondermijnt de vijand je muren? Rook hem uit met een vuur of werp bijennesten in de tunnelopening. Zorg dat er stenen klaarliggen om mee te gooien (en vergeet niet die ’s nachts weer op te halen!), blus brand met azijn, en maak brandbommen met zwavel, pek en touw. De verdediger die Aeneas voor ogen heeft, heeft slechts beperkte middelen en moet creativiteit en improvisatie aanwenden om de vijand buiten de poort te houden.
Menselijk gedrag
Dit is het type “belegeringskunde” dat wellicht het meest tot de verbeelding spreekt en dat de moderne lezer het meest bekend is, maar deze puur materiële kant van oorlogvoering beslaat een relatief klein deel van In Staat van Beleg. Een groot deel gaat over de menselijke, psychologische kant van oorlogvoering. Aeneas spreekt voortdurend over het “organiseren van de burgers”; een staand, professioneel leger is in zijn wereld geen vanzelfsprekendheid. Hij houdt voortdurend rekening met de ongehoorzaamheid van troepen en burgers, van de domheid van poortwachters en de aanwezigheid van verraders; een buitenlandse invasie is immers een uitgelezen kans voor een verandering van de politieke status quo.
Enkele voorbeelden: om te voorkomen dat soldaten het wachtwoord vergeten (waarmee je vriend van vijand onderscheidt), moet je zorgen dat dat makkelijk te onthouden is en geen synoniemen heeft; mensen gaan dingen door elkaar halen! Deze adviezen krijgen soms iets vaderlijks: heeft het leger net een nederlaag geleden? Dan moet de generaal bij zijn inspectierondes met een geluid laten merken dat hij eraan komt. Een al moedeloze soldaat zal namelijk helemaal instorten als hij wordt betrapt op slapen tijdens dienst. Als het leger net een overwinning heeft behaald, moet je juist strenger controleren. Een hoofdstuk over decreten die moeten worden uitgevaardigd als de stad belegerd wordt, leest als een reeks coronamaatregelen: etentjes in clubverband zijn niet meer toegestaan, samenkomsten zijn verboden — behalve bij begrafenissen! Soms ontaardt deze realiteitszin in keiharde besluiten: wordt je stad belegerd en neemt je vijand burgers krijgsgevangen? Verban dan de ouders van die krijgsgevangenen uit de stad, om te voorkomen dat die de boel verraden om hun kinderen terug te krijgen! Al dit soort adviezen getuigen van een scherp inzicht in de menselijke geest, en geven ons een unieke inkijk in de sociaalpsychologische kant van antieke oorlogvoering.
Cryptografie
Een aanzienlijk deel van In Staat van Beleg betreft het versleutelen en stiekeme versturen van brieven, waarmee Aeneas een van de vroegste beschrijvers van cryptografie is. Neem een boek dat over een willekeurig onderwerp gaat, en zet een stip onder de letters die jouw boodschap vormen; schrijf een bericht op bladeren en wikkel die om een wond. In menig museum over antieke technologie is een reconstructie van een zogenaamde “Aeneas-schijf” te bewonderen: een rond plaatje met vierentwintig gaatjes die de letters van het Griekse alfabet voorstellen, waar met een draad een versleutelde boodschap in kan worden geregen. Aeneas’ fascinatie voor cryptografie wijst op het belang van militaire inlichtingen en coördinatie.
Anekdotes
Tussen al deze adviezen door vertelt Aeneas’ zo’n veertig historische anekdotes. Deze ondersteunen soms algemeen gegeven adviezen, of vormen een waarschuwing of illustratie op zichzelf. Hij citeert daarbij enkele malen nagenoeg letterlijk uit Herodotus en Thucydides. Prachtige voorbeelden zijn het verhaal van de getatoeëerde slaafnoot en de mislukte Thebaanse inname van Plataeae.noot Voor de meeste lijkt Aeneas echter uit andere (onbekende of mondelinge) bronnen of uit zijn eigen ervaring te putten. Zo vertelt hij over een grootschalige wapensmokkel in een verder onbekende stad, over een list met een wagenblokkade van ene Python uit Clazomenae, en over hoe een verder onbekende verrader in Chalcis ooit ’s nachts de grendel van de stadspoort heeft doorgezaagd om de vijand binnen te laten. Sommige gebeurtenissen en figuren kennen wij uit andere teksten, voor andere is Aeneas zelf onze enige bron. Niet wereldschokkend, wel heel leuk!
Vertaling
Om al deze redenen loont het de moeite om In Staat van Beleg van Aeneas Tacticus te lezen. Het is een uniek historisch document dat ons een waardevolle inkijk biedt in de wereld van een middelgrote Griekse gemeenschap in de vierde eeuw voor Christus, geschreven door een auteur met een liefde voor technische snufjes, een scherp observatievermogen en een indrukwekkende mensenkennis.
Het goede nieuws is dat u dit boek eindelijk kunt lezen: vorige maand verscheen mijn Nederlandse vertaling van dit werk, waarvoor dit blogje een kleine reclame is… Te bestellen bij de uitgeverij, of verkrijgbaar bij uw boekhandel!
- Aeneas Tacticus, In staat van beleg (vert. Henric Jansen; €19,90)
[Een gastbijdrage van vertaler Henric Jansen. Dank je wel Henric! Momenteel is de Week van de Klassieken. Het programma vindt u daar.]
Zelfde tijdvak
De niet-Alexander-podcastfebruari 16, 2022
Wie was Sokrates?juli 5, 2022
De antieke watermolenmei 15, 2025
“waarvoor dit blogje een kleine reclame is”
Ik schrijf het nog maar eens – tegen dit soort reclame heb ik geen enkel bezwaar, simpelweg omdat u er eerlijk over bent.
Het treft mij weer dat de Oude Grieken niet alleen uitblonken in wiskunde en filosofie, maar ook in psychologie.
Leuk, die Aeneas-schijven, die kende ik nog niet. Maar het is toch niet zo heel moeilijk om die te kraken? Ik bedoel, ze vallen nogal op. Bladeren om een wond heen of stippen in een boek vallen minder op, maar deze schijven? Lijken die nog op een bepaald gebruiksvoorwerp?
O, ik snap hem al. Die schijf aan de linkerkant is in handen van de ontvanger van de boodschap, de rechterschijf is de boodschap. De twee gaten in het midden leggen vast hoe je die linkerschijf op de rechterschijf moet leggen en dan kan je de boodschap lezen. Best ingenieus!
Ik vroeg me net hetzelfde af. Ik ben nog niet helemaal zeker maar uit de vertaling van de oorspronkelijke tekst (https://www.aeneastacticus.net/public_html/x_31.htm) haal ik twee mogelijkheden: de lijn gevormd door de gaten in het midden wijst altijd de A aan of die wijst een afgesproken letter aan, een afspraak die “hard gemaakt” kan worden met een tweede schijf. Dat laatste is de procedure die jij beschrijft, Joost.
Ik heb echter de indruk dat het eerste het geval is en de lijn altijd naar de A wees, wat stompzinnig lijkt omdat je dan 1) zo’n schijf als ontvanger niet meer nodig hebt, en 2) iedereen die het concept kent, dan de boodschap kan ontcijferen.
Om het academisch te zeggen: meer onderzoek is nodig.
Beste Dieter, Beste Joost,
Goede vragen en suggesties! Wat de schijven betreft: de museumreconstructies, waarbij er op 1 exemplaar letters staan uitgeschreven en op het ander niet, zijn denk ik alweer een interpretatie van de tekst; zo zou het systeem kunnen werken, als we Aeneas’ tekst (die over deze methode vrij summier is) praktisch zouden willen interpreteren. Aeneas lijkt er overigens van uit te gaan dat verzender en ontvanger van tevoren hebben afgesproken (waarschijnlijk mondeling?) wat de ‘sleutel’ tot de boodschap is, niet van een tweetal schijven. Maar uiteraard weten we het niet, en ik vind jullie suggesties aantrekkelijk.
Dat de schijf geen gebruiksvoorwerp is en daarmee een slechte manier om een boodschap te verbergen, lijkt Aeneas zelf ook te hebben aangevoeld! Hij stelt zelf, na de beschrijving van deze methode, ‘een aanzienlijk betere’ methode voor, waarbij je niet een ronde schijf, maar een ‘astragaal’ (een enkelbot van een paard of rund, tevens antieke dobbelsteen) voorziet van 24 gaatjes, zes per zijde. Als de boodschap af is, wikkel je een lange draad om dit kubusvormige object heen, totdat je iets hebt dat op een bolletje wol lijkt. Die methode lijkt precies het probleem dat jullie terecht signaleren op te lossen.
Een kleine opmerking ernaast: we hebben geen idee of de ‘schijf’ gebruikt werd! Er komt zeker cryptografie naar voren in antieke bronnen, maar dat zijn andere methoden dan de hier beschreven schijf.
Wat het doorzien van dit soort listen betreft: niet iedereen in de oudheid was volledig geletterd (zacht uitgedrukt!). Een volledig geoefende lezer zal wellicht direct vermoeden dat een dergelijk voorwerp een versleutelde boodschap bevat. Het slachtoffer van het type bedrog dat Aeneas hier voorstelt is wellicht een minder snelle lezer, en ruikt daardoor niet meteen onraad? We weten het natuurlijk simpelweg niet, maar ik vind het interpreteren van dit werkje altijd het leukst als we aannemen dat de auteur heel goed wist waar hij het over had. Veel andere cryptische methodes in Aeneas lijken heel naief, maar ze lijken gericht op de poortwachter die goed genoeg kan lezen om te zien of iets verdacht is, maar te langzaam om stippen, langer gemaakte pootjes of woorden zonder klinkers (ook beschreven methodes!) direct te herkennen en te ontcijferen.
Nogmaals dank voor jullie reacties op mijn blokje!
Groeten,
Henric
Ik kan het boek van harte aanbevelen! Een interessant en verrassend werk, en een vlotte vertaling met zeer gedegen inleiding en eindnoten.