Herodotos was geen historicus

Ergens in februari liet een oudheidkundige mailinglijst weten dat een classicus een online-lezing zou verzorgen over “Herodotus and the Invention of History”. Het was gratis, het was online en het was toegankelijk voor iedereen. De goede bedoelingen spatten er vanaf en ik wil er ook niet over mopperen. Daarom blog ik er pas nu over. Maar het is wel onzin.

Geschiedwetenschap

Kijk, het zit zo. Geschiedenis, d.w.z. het verklaren van gebeurtenissen uit het verleden, is een wetenschap. Net als chemie en astronomie. Maar wetenschappen komen niet kant-en-klaar uit de hemel vallen. Aan de astronomie ging het tastend zoeken vooraf van de astrologen en aan de chemie ging de alchimie vooraf. Pas in de Nieuwe Tijd zijn deze activiteiten van een proto-wetenschappelijk stadium overgegaan naar het wetenschappelijke stadium. Het springende punt is, zoals Rens Bod zo mooi heeft beschreven in Een wereld vol patronen, de reflectie op het proces waarmee we informatie zoeken.

Dat is met geschiedenis niet anders. Geschiedvorsing werd pas eind negentiende eeuw een serieuze wetenschap. Daarvoor was nodig dat men reflecteerde op het ambacht zelf. Pas rond 1900 zijn historici begonnen een theoretisch kader te ontwikkelen waarmee ze konden spreken over zaken als causaliteit of de gebruikte begrippen. Het maakt immers uit of een woord als “stad” is gedefinieerd, en zo ja of dat een wezensdefinitie is of een omschrijvende definitie, of dat er sprake is van een type, een ideaaltype of een extreemtype, of dat we te maken hebben met familiegelijkenissen. Pas toen de geschiedvorsing beschikte over een theoretisch kader, was er sprake van een wetenschap. Dat is niet een nieuwe stap in de geleidelijke ontwikkeling van een bepaald vakgebied, maar een kwalitatieve omslag.

Om het anders te zeggen: een Edward Gibbon verhoudt zich tot een Henri Pirenne zoals een alchimist tot een chemicus of astrologie tot astronomie. De Grieks-Romeinse geschiedschrijving – een geniale flits als Appianus’ causaliteitsbegrip niet te na gesproken – behoort tot het proto-wetenschappelijke stadium. Herodotos dus ook.

Geschiedschrijving

Nu kun je zeggen: oké, hij staat niet aan het begin van de geschiedwetenschap, maar wel aan het begin van de geschiedschrijving. Maar ook dat is niet waar. Uit het Nabije Oosten kennen we niet alleen koningslijsten, inscripties en kronieken, maar ook verhalende geschiedschrijving. Als het gaat om bijvoorbeeld Herodotos’ causaliteitsbegrip, waarbij menselijke handelingen de vertaling zijn van de goddelijke wil, is de auteur van het Deuteronomistisch Geschiedwerk hem een kleine twee eeuwen vóór.

Je zou bovendien kunnen verdedigen dat Hekataios van Milete de eerste Griekse geschiedschrijver is geweest. In de Duitse literatuur gebeurt dat ook wel. Hekataios’ werk is echter te fragmentarisch overgeleverd om dit werkelijk zeker te weten.

Simpel samengevat: Herodotos is noch de eerste geschiedwetenschapper, noch de eerste geschiedschrijver. De opmerking van de Romeinse politicus Cicero dat Herodotos de vader van de geschiedenis zou zijn, wordt in de vakliteratuur weliswaar tot walgens toe herhaald, maar een onwaarheid wordt niet waar door haar tot walgens toe te herhalen. Herodotos is wél de eerste Griekstalige geschiedschrijver wiens werk is overgeleverd. Als hij ergens de grondlegger van is geweest, dan was hij de “vader van de onderzoeksjournalistiek”.

Prachtauteur

Dat is niet gering en benadrukt ’s mans nieuwsgierigheid. Ik denk niet dat veel lezers van dit blogje én Griekenland én Oekraïne én Egypte hebben bezocht, maar Herodotos deed dat wel. Hij is de eerste wiens werkwijze, namelijk het journalistieke hoor en wederhoor (of de pretentie van hoor en wederhoor), we denken te begrijpen. Dat is niet gering.

Ook bewonder ik zijn vertelkunst. Zijn opmerking dat in zijn tijd een bepaald standbeeld nog in Babylon was te zien, behoort tot het manipulatiefste dat ik ooit heb gelezen.noot Voor wie het even niet paraat heeft: Herodotos bezocht Babylon niet, beweert dat ook nergens, maar wekt wel paginalang die indruk. Kortom, ook al was Herodotos geen historicus in de normale zin van het woord, en ook al verschenen de Historiën bijna twee eeuwen na het Deuteronomistisch Geschiedwerk, hij blijft een geweldige auteur.