Wanneer is Paulus geboren?

Een middeleeuwse afbeelding van de hebdomaden

Twee weken geleden blogde ik over de theorie van Jerome Murphy-O’Connor en Fik Meijer dat de apostel Paulus niet afkomstig was uit Tarsos, zoals aangegeven in de Handelingen van de Apostelen, maar uit Gischala in Galilea. Dat baseren ze op een laat-vierde-eeuwse bron,  Hieronymus. De Nederlandse oudheidkundige Paul Leunissen stuurde me een artikel waarin hij uitlegde waarom dit niet plausibel was. De opmerking van Hieronymus biedt echter meer informatie dan alleen over een (niet) mogelijke geboorteplaats.

Ze zeggen dat de ouders van de apostel Paulus afkomstig waren uit Gischala, een landstreek in Judea, en dat zij, toen de hele provincie (tota provincia) door de Romeinen verwoest werd en de Joden verspreid werden over de wereld, werden overgebracht naar Tarsos, een stad in Cilicië, en dat de jonge Paulus de omstandigheden van zijn ouders is gevolgd.noot Hieronymus, Commentaar op Philemon 23-24.

Verwoeste provincie

Als we zouden kunnen weten wanneer “de hele provincie door de Romeinen verwoest werd en de Joden verspreid werden over de wereld”, hadden we een aanwijzing voor de geboortedatum van Paulus. Het probleem is dat de geboden informatie in de huidige vorm onmogelijk waar kan zijn en dat we hulphypothesen moeten inroepen voordat we überhaupt met dit fragmentje aan de gang kunnen.

Gischala lag namelijk niet in Judea maar in Galilea, waar achtereenvolgens Herodes de Grote (tot 5/4 v.Chr.), Herodes Antipas (tot 39 na Chr.) en Herodes Agrippa I (tot 44 na Chr.) regeerden. Dit was géén Romeinse provincie. De enige mogelijke hulphypothese is dat Hieronymus zich bezondigt aan zowel een topografische fout als een anachronisme, en dat werpt een zeker licht op de kwaliteit van de rest van zijn informatie. De eerste keer dat Romeinse troepen hun eigen provincie verwoestten, was tijdens de Joodse Opstand.

Aannemend – aannemend dus, een hulphypothese inroepend – dat Hieronymus bedoelt dat de Romeinen Galilea onder de voet hebben gelopen vóór het een provincie was, komen verschillende momenten in aanmerking:

Meijer kiest voor 4 v.Chr. en plaatst Paulus’ geboorte iets eerder. Leunissen merkt op dat daarvoor geen enkel positief argument valt aan te dragen. Zelf heeft Leunissen een ander argument om Paulus’ geboortejaar vast te stellen. Paulus noemt dat zelf.

Een negentiende-eeuwse afbeelding van de hebdomaden

Hebdomaden

Even terug. In de voorindustriële wereld kende men het idee dat een mensenleven bestond uit een aantal fasen van elk zeven jaar. Ik ken het idee onder de naam hebdomadenleer (“zeventallenleer”) en u kent allemaal het plaatje van de “trap des ouderdoms” wel dat ik hierboven plaatste; het bestaat in allerlei varianten. Het denkbeeld van fasen van elk zeven jaar, is al in de vroege zesde eeuw v.Chr. te vinden bij Solonnoot Fragment 27 (ed. West) = 23 Gentili-Prato. en – zo lees ik bij Leunissen – was ook in de hellenistisch Joodse wereld bekend, bijvoorbeeld bij Filon van Alexandrië.

Gegeven de algemene bekendheid mogen we dit gebruiken bij de analyse van het Nieuwe Testament. De evangelist Matteüs gebruikt bijvoorbeeld de eerste van die leeftijden, paidion (“kleuter”), in het verhaal over de wijzen uit het oosten; ik blogde er al eens over dat het daar genoemde kind een stuk ouder was dan de baby die Lukas’ herders zien – maximaal zeven jaar oud. Leeftijdsaanduidingen doen ertoe.

Paulus’ leeftijden

Voor ons relevant zijn andere termen. Om te beginnen neanias, “jonge man”. Dit is iemand tussen de eenentwintig en achtentwintig jaar. Met dit woord wordt Paulus, die toen nog Saul heette, aangeduid als hij aanwezig is bij de steniging van Stefanus, die plaatsvond in het midden van de jaren dertig.noot Handelingen 7.58.

Een tweede woord is presbytès, wat slaat op iemand tussen de negenenveertig en zesenvijftig. Paulus gebruikt dit woord zelf in zijn Brief aan Filemon,noot Filemon 9. die hij heeft geschreven terwijl hij gevangen zat. Dat kan in de tweede helft van de jaren vijftig in Caesarea zijn geweest of eventueel in Rome, rond 60.

Paulus’ hebdomaden (klik=groot)

Met dateringen “in het midden van de jaren dertig”, “tweede helft van de jaren vijftig” en “rond 60” neem ik wijdere marges dan Leunissen, die bijvoorbeeld de executie van Stefanus plaatst in precies 36. Dat maakt verder niet uit: hier is een tabel zoals ook Leunissen construeert. De linkse kolom geeft jaren na Chr. aan, met in groen de jaren waarin Stefanus’ terechtstelling en de gevangenschap zijn te plaatsen; de andere kolommen geven Paulus’ ouderdom aan, gebaseerd op diverse beginjaren, met in geel steeds de jaren waarin Paulus neanias en presbytès zou zijn geweest.

Leunissen concludeert dat Paulus ergens tussen 5 en 7 na Chr. zal zijn geboren. Ik neem wat wijdere marges en sluit daarom latere geboortejaren niet uit. Er is veel ruimte voor aarzeling en onzekerheid. Ik denk echter dat Leunissen gelijk heeft als hij concludeert dat Paulus een decennium later is geboren dan Meijer op basis van Hieronymus wil aannemen.

Literatuur

Paul Leunissen, “Was Paulus afkomstig uit Palestina en even oud als Jezus?”, in: Lampas 58/3 (2025) 263ff.

[Een overzicht van deze reeks over het Nieuwe Testament is hier.]

Deel dit:

7 gedachtes over “Wanneer is Paulus geboren?”

  1. Karel van Nimwegen

    Leunissen is gepromoveerd. Je vraagt je af waarom vanuit het wetenschappelijk veld pas nu wordt geattendeerd op Meijers desinformatie.

      1. FrankB

        Uit de link: “Maar zijn volksgenoten zagen hem als een verrader.”
        Waar baseert De Jong dit op (dat joden Flavius Josephus als een verrader zagen)? Ik wil het best geloven, maar om vanuit Judea iemand die in Rome woont te haten is nogal wat.
        De recensie is trouwens vernietigend, op de typisch grondige wetenschappelijke manier. Ik krijg bijna de neiging om het voor Meijer op te nemen. Bv:

        “Dat noem ik: de evangeliën naar Josephus toepraten.”
        Eigenlijk is het best een interessante invalshoek om de vier canonieke Evangeliën vanuit FJ te interpreteren. Moet-ie dan wel eerlijk vermelden, natuurlijk.

        1. Josephus maakt in zijn eigen werk verschillende keren duidelijk dat zijn leven, nadat hij had ingezien dat Vespasianus de voorspelde in Judea opgestane nieuwe wereldleider was, meer dan eens in gevaar was. Zijn autobiografie is dan ook feitelijk een apologie.

          Meijer is niet voldoende kritisch over Josephus. Hij neemt bijvoorbeeld de in het licht van de Dode Zee-rollen onverdedigbare, zeer politieke gemotiveerde verdeling van het jodendom in drie scholen (essenen, farizeeën en sadduceeën) zomaar over. Dat is een kritiekloosheid waarvoor Meijer zijn studenten ongetwijfeld heeft gewaarschuwd, maar die hij zelf niet betracht.

  2. Ik ben er niet van overtuigd dat paidion automatisch zevenjarige zou moeten betekenen. Het komt in Matthaeus’ verhaal pas tijdens de discussie met Herodes voor, aan het begin van het desbetreffende hoofdstuk 2, 1, gebruikt de evangelist de omschrijving: ” Tou de Ièsou gennèthentos en Bèthleem tès Ioudaias”, en zij vragen in Jerusalem naar “ho techtheis basileus,” wat toch niet anders dan pasgeboren koning kan betekenen. Pas bij de discussie, vs 8, met Herodes wordt het woord paidion gebruikt. Heeft de familie tot Jesus’ zevende jaar in Bethlehem verbleven? Matthaeus vermeldt de besnijdenis en de ontmoeting met Simeon niet. Maar Lucas, die de magoi niet vermeldt, doet dat wel en vertelt erbij dat het gezin na de besnijdenis, acht dagen na de geboorte, en de ontmoeting met Simeon en de profetes Hanna naar hun stad Nazareth terugkeerden, 2, 39. Dergelijke discrepanties tussen de evangelisten zijn natuurlijk bekend, maar de chronologie van de verhalen doorkruist hier de leeftijdencyclus.

    1. Gert M. Knepper

      ‘ “ho techtheis basileus,” wat toch niet anders dan pasgeboren koning kan betekenen.’
      Dat denk ik niet. ‘Ho techtheis basileus’ is letterlijk ‘de geboren koning’, dus zonder als ‘pas(geboren)’ o.i.d. Nu is elke koning geboren, dus de vraag is dan, wat de functie van dat woordje ‘geboren’ is. Nu, dat wordt uitgelegd in de volgende zin die de Wijzen uitspreken: “Want hij hebben zijn ster zien opgaan”. Dat ‘want’ introduceert de uitleg van de functie van het aanvankelijk overbodig lijkende ’techtheis’ in de zin daarvóór: de Wijzen weten dat er een koning is geboren, wánt ze hebben zijn ster gezien.
      Techtheis betekent dus niet ‘pasgeboren’, maar gewoon ‘geboren’.
      Hoeveel tijd er is verstreken tussen de geboorte van Jezus en de aankomst van de Wijzen in Jeruzalem is uit het verhaal niet op te maken, en dat kunnen dus ook wel een paar jaar zijn (nergens staat immers dat die ster gelijktijdig met de geboorte van Jezus was verschenen en evenmin dat de Wijzen daarna onmiddellijk naar Jeruzalem waren vertrokken). Bij hun aankomst in Bethlehem is Jezus in elk geval een paidion, en dat is inderdaad een kind tussen de nul en de zeven jaar.

Reacties zijn gesloten.