# content
Augustinus als Numidiër

Er is geen gebrek aan boeken over Augustinus, de vroeg-vijfde-eeuwse bisschop van de Algerijnse havenstad Annaba, het antieke Hippo. Augustinusbiografieën vormen een compleet oudheidkundig subgenre, waarmee hij feitelijk zelf is begonnen: eerst publiceerde hij zijn Belijdenissen, een autobiografie met een duidelijk pastorale inslag, en tegen het einde van zijn leven overwoog hij al zijn eerdere publicaties in zijn Retractiones, een soort intellectuele autobiografie. Het oeuvre bestaat verder uit preken, traktaten, schotschriften, brieven en geleerde werken als De stad Gods. Naar woordenaantal (ongeveer 5.000.000) is hij de best overgeleverde auteur uit de Oudheid. Hij is een van de weinige Romeinen waarover een biografie überhaupt mogelijk is.

Augustinus als Afrikaan?

De Britse classica Catherine Conybeare waagde zich in 2025 aan een nieuwe biografie, Augustine the African, die Abjan Van Meerten vrijwel onmiddellijk vertaalde in elegant, helder Nederlands, Augustinus de Afrikaan. Als u eerdere biografieën las, kunt u het boek echter ongelezen laten zonder dat u veel nieuws mist. Als u daarentegen weinig weet over Augustinus, is het een uitstekende inleiding.

Conybeare maakt nogal wat van Augustinus’ Numidische herkomst, waarvan ze beweert dat dit een nieuw aspect is. Dit is klinkklare onzin. Augustinus bracht het grootste deel van zijn leven door in een voormalig Frans overzees gebiedsdeel dat archeologisch goed is onderzocht. Serge Lancel plaatst de kerkvader stevig in zijn Numidische context. Er is al een (mierzoete) Algerijns-Franse speelfilm. Zelfs als we ons beperken tot het Engelse taalgebied, is deze “nieuwe” visie al oud. Van de biografie van Peter Brown is te verdedigen dat die nodeloos veel over Afrika gaat, want na Augustinus’ overlijden vervolgt hij met het einde van Romeins Afrika. (Niet dat ik bezwaar heb tegen dat welbeschouwd overbodige vervolg!) Kortom: Conybeares claim dat zij als eerste Augustinus in zijn Maghrebijnse context plaatst, is een verkooppraatje, een framing om recensenten die het veld niet overzien om de tuin te leiden.

Een Romeins leven

Dat gezegd zijnde, als we door de vingers zien dat Conybeare Augustinus aanduidt als Berber (wat zoiets is als zeggen dat Bataven Nederlanders zijn) is het geen slecht boek. Aan de hand van de Belijdenissen behandelt ze Augustinus’ jeugd in Thagaste (Souk Ahras) en scholing in Madauros, en vervolgens zijn jaren als docent in Karthago. Daar trad Augustinus toe tot het manicheïsme, een dualistische religie die onder andere leerde dat de menselijke ziel een goddelijke vonk was die opgesloten was geraakt in de materie. Eigenlijk hoorden mensen niet op aarde.

Augustinus verhuisde naar Italië, werkte in Rome en in de keizerlijke hoofdstad Milaan, waar hij omwille van zijn verdere carrière scheidde van zijn vriendin, waarschijnlijk een boerenmeisje uit Numidië, terwijl hij zich omhoog wilde trouwen in de grote aristocratische families. Augustinus noemt nergens haar naam en Conybeare maakt gelukkig niet de fout hem te presenteren als gefrustreerde macho – wat ik in oudere biografieën weleens ben tegengekomen. De veel eenvoudiger verklaring is dat hij haar niet in opspraak wilde brengen.

In Milaan werd Augustinus christen, zag af van een wereldse carrière en op weg terug naar de Maghreb overwinterde hij in Ostia. Daar zou hij samen met zijn moeder Monnica een mystieke extase hebben beleefd, een claim die Conybeare (anders dan bijvoorbeeld Robin Lane Fox) kritiekloos overneemt.

Kerkleraar

Na het overlijden van zijn moeder keerde Augustinus terug naar de Maghreb. Daar werd hij al gauw gebombardeerd tot bisschop van Hippo ofwel Annaba. Hij had goede connecties en was, met een modern woord, een intellectueel. Hij zou feitelijk al een soort kerkleraar avant la lettre zijn geweest: iemand die sprak met gezag. Met deze presentatie neemt Conybeare een standpunt in dat afwijkt van bijvoorbeeld Gary Wills, die meent dat Augustinus een randfiguur was. Pas na zijn dood, toen hij in West-Europa een grote naam verwierf, kreeg Augustinus een reputatie als groot theoloog. Tot dan was hij, volgens Wills, een marginale bisschop in Afrika. Zoals gezegd: Conybeares nadruk op Afrika is geen nieuw perspectief.

Augustinus speelde een belangrijke rol in de verdediging van de staatskerk tegen de donatisten. Conybeare negeert deze benamingen en duidt ze aan als de kerk in Afrika en de kerk van Afrika. Haar hoofdstuk over de kerkvergadering die in 411 plaatsvond in Karthago is top en maakt duidelijk hoe de staatskerk profiteerde van het staatsapparaat. Ook de slothoofdstukken over De stad Gods en Augustinus’ visie op het pelagianisme zijn heel overtuigend. Zoals gezegd: dit boek is een prima inleiding die Augustinus’ opvattingen goed documenteert.

Hoezo Afrikaans?

Conybeare maakt veel van het feit dat Augustinus leefde in een wereld waarin Punisch werd gesproken. Het zou hem hebben gedwongen na te denken over het wezen van taal. Een religieuze boodschap was misschien wel onuitspreekbaar in welke taal dan ook. Zeg maar: een waarheid die dieper in onze ziel zit dan wijzelf en die we alleen met rituelen en mythen kunnen uiten. Zo bezien is elke taal, Punisch of de taal van de Bijbel, slechts een benadering. Om deze opvatting te verklaren hoefde Conybeare het Punisch er echter niet bij te halen. Zo veel Punisch werd er, zoals ze ook erkent, niet meer gesproken en vooral: de Bijbel, geschreven in drie talen, kan Augustinus eveneens tot deze gedachte hebben gebracht.

Er zijn meer punten waar je denkt dat Conybeare Augustinus’ Afrikaanse achtergrond teveel nadruk geeft. Ze houdt het erop dat Augustinus zich overal – eerst in Afrika, later in Italië en feitelijk in dit hele ondermaanse – een vreemdeling heeft gevoeld. Daar is veel voor te zeggen. Ze herleidt het echter tot het feit dat hij, geboren in Thagaste, al een vreemdeling was in Madauros, en sindsdien altijd het gevoel had er niet werkelijk bij te horen. Dit vreemdelingenschap, dat dus een normaal vreemdelingenschap extrapoleert tot het idee dat de christen een vreemdeling is in deze wereld, is echter evengoed tot zijn manichese jaren te herleiden. Juist in het manicheïsme bestond immers het idee dat de menselijke ziel niet in de materie behoorde. Ik zeg niet dat Conybeare ongelijk heeft, maar ze slaat zó door in haar afrikanisme dat ze de manichese context niet eens overweegt.

Verzuchting

Zoals ik al zei: Augustine the African is een goede inleiding, die verder gaat dan een biografie en ook het denken van Augustinus uitlegt. Maar die Afrikaanse dimensie, dat is reclametaal. Dus eindig ik met een verzuchting: oudheidkundigen hebben een prachtig vak en kunnen die misleidende blabla veilig achterwege laten. Ze hoeven Augustinus niet te hypen, want ook zonder blabla is hij een van de boeiendste onder sowieso boeiende Romeinen.

Deze blog kunt u ook volgen via een Whatsapp-kanaal.

Zelfde tijdvak

Zelfinterview
april 17, 2018

Circus Maximus (3)
juli 5, 2023

Historia Augusta (1): inleiding
augustus 17, 2012

Deel dit:

#Augustinus #CatherineConybeare #donatisme #GaryWills #HippoRegius #manicheïsme #Monnica #PeterBrown #RobinLaneFox #SergeLancel

# contentMap.nl
Augustinus als Numidiër

Er is geen gebrek aan boeken over Augustinus, de vroeg-vijfde-eeuwse bisschop van de Algerijnse havenstad Annaba, het antieke Hippo. Augustinusbiografieën vormen een compleet oudheidkundig subgenre, waarmee hij feitelijk zelf is begonnen: eerst publiceerde hij zijn Belijdenissen, een autobiografie met een duidelijk pastorale inslag, en tegen het einde van zijn leven overwoog hij al zijn eerdere publicaties in zijn Retractiones, een soort intellectuele autobiografie. Het oeuvre bestaat verder uit preken, traktaten, schotschriften, brieven en geleerde werken als De stad Gods. Naar woordenaantal (ongeveer 5.000.000) is hij de best overgeleverde auteur uit de Oudheid. Hij is een van de weinige Romeinen waarover een biografie überhaupt mogelijk is.

Augustinus als Afrikaan?

De Britse classica Catherine Conybeare waagde zich in 2025 aan een nieuwe biografie, Augustine the African, die Abjan Van Meerten vrijwel onmiddellijk vertaalde in elegant, helder Nederlands, Augustinus de Afrikaan. Als u eerdere biografieën las, kunt u het boek echter ongelezen laten zonder dat u veel nieuws mist. Als u daarentegen weinig weet over Augustinus, is het een uitstekende inleiding.

Conybeare maakt nogal wat van Augustinus’ Numidische herkomst, waarvan ze beweert dat dit een nieuw aspect is. Dit is klinkklare onzin. Augustinus bracht het grootste deel van zijn leven door in een voormalig Frans overzees gebiedsdeel dat archeologisch goed is onderzocht. Serge Lancel plaatst de kerkvader stevig in zijn Numidische context. Er is al een (mierzoete) Algerijns-Franse speelfilm. Zelfs als we ons beperken tot het Engelse taalgebied, is deze “nieuwe” visie al oud. Van de biografie van Peter Brown is te verdedigen dat die nodeloos veel over Afrika gaat, want na Augustinus’ overlijden vervolgt hij met het einde van Romeins Afrika. (Niet dat ik bezwaar heb tegen dat welbeschouwd overbodige vervolg!) Kortom: Conybeares claim dat zij als eerste Augustinus in zijn Maghrebijnse context plaatst, is een verkooppraatje, een framing om recensenten die het veld niet overzien om de tuin te leiden.

Een Romeins leven

Dat gezegd zijnde, als we door de vingers zien dat Conybeare Augustinus aanduidt als Berber (wat zoiets is als zeggen dat Bataven Nederlanders zijn) is het geen slecht boek. Aan de hand van de Belijdenissen behandelt ze Augustinus’ jeugd in Thagaste (Souk Ahras) en scholing in Madauros, en vervolgens zijn jaren als docent in Karthago. Daar trad Augustinus toe tot het manicheïsme, een dualistische religie die onder andere leerde dat de menselijke ziel een goddelijke vonk was die opgesloten was geraakt in de materie. Eigenlijk hoorden mensen niet op aarde.

Augustinus verhuisde naar Italië, werkte in Rome en in de keizerlijke hoofdstad Milaan, waar hij omwille van zijn verdere carrière scheidde van zijn vriendin, waarschijnlijk een boerenmeisje uit Numidië, terwijl hij zich omhoog wilde trouwen in de grote aristocratische families. Augustinus noemt nergens haar naam en Conybeare maakt gelukkig niet de fout hem te presenteren als gefrustreerde macho – wat ik in oudere biografieën weleens ben tegengekomen. De veel eenvoudiger verklaring is dat hij haar niet in opspraak wilde brengen.

In Milaan werd Augustinus christen, zag af van een wereldse carrière en op weg terug naar de Maghreb overwinterde hij in Ostia. Daar zou hij samen met zijn moeder Monnica een mystieke extase hebben beleefd, een claim die Conybeare (anders dan bijvoorbeeld Robin Lane Fox) kritiekloos overneemt.

Kerkleraar

Na het overlijden van zijn moeder keerde Augustinus terug naar de Maghreb. Daar werd hij al gauw gebombardeerd tot bisschop van Hippo ofwel Annaba. Hij had goede connecties en was, met een modern woord, een intellectueel. Hij zou feitelijk al een soort kerkleraar avant la lettre zijn geweest: iemand die sprak met gezag. Met deze presentatie neemt Conybeare een standpunt in dat afwijkt van bijvoorbeeld Gary Wills, die meent dat Augustinus een randfiguur was. Pas na zijn dood, toen hij in West-Europa een grote naam verwierf, kreeg Augustinus een reputatie als groot theoloog. Tot dan was hij, volgens Wills, een marginale bisschop in Afrika. Zoals gezegd: Conybeares nadruk op Afrika is geen nieuw perspectief.

Augustinus speelde een belangrijke rol in de verdediging van de staatskerk tegen de donatisten. Conybeare negeert deze benamingen en duidt ze aan als de kerk in Afrika en de kerk van Afrika. Haar hoofdstuk over de kerkvergadering die in 411 plaatsvond in Karthago is top en maakt duidelijk hoe de staatskerk profiteerde van het staatsapparaat. Ook de slothoofdstukken over De stad Gods en Augustinus’ visie op het pelagianisme zijn heel overtuigend. Zoals gezegd: dit boek is een prima inleiding die Augustinus’ opvattingen goed documenteert.

Hoezo Afrikaans?

Conybeare maakt veel van het feit dat Augustinus leefde in een wereld waarin Punisch werd gesproken. Het zou hem hebben gedwongen na te denken over het wezen van taal. Een religieuze boodschap was misschien wel onuitspreekbaar in welke taal dan ook. Zeg maar: een waarheid die dieper in onze ziel zit dan wijzelf en die we alleen met rituelen en mythen kunnen uiten. Zo bezien is elke taal, Punisch of de taal van de Bijbel, slechts een benadering. Om deze opvatting te verklaren hoefde Conybeare het Punisch er echter niet bij te halen. Zo veel Punisch werd er, zoals ze ook erkent, niet meer gesproken en vooral: de Bijbel, geschreven in drie talen, kan Augustinus eveneens tot deze gedachte hebben gebracht.

Er zijn meer punten waar je denkt dat Conybeare Augustinus’ Afrikaanse achtergrond teveel nadruk geeft. Ze houdt het erop dat Augustinus zich overal – eerst in Afrika, later in Italië en feitelijk in dit hele ondermaanse – een vreemdeling heeft gevoeld. Daar is veel voor te zeggen. Ze herleidt het echter tot het feit dat hij, geboren in Thagaste, al een vreemdeling was in Madauros, en sindsdien altijd het gevoel had er niet werkelijk bij te horen. Dit vreemdelingenschap, dat dus een normaal vreemdelingenschap extrapoleert tot het idee dat de christen een vreemdeling is in deze wereld, is echter evengoed tot zijn manichese jaren te herleiden. Juist in het manicheïsme bestond immers het idee dat de menselijke ziel niet in de materie behoorde. Ik zeg niet dat Conybeare ongelijk heeft, maar ze slaat zó door in haar afrikanisme dat ze de manichese context niet eens overweegt.

Verzuchting

Zoals ik al zei: Augustine the African is een goede inleiding, die verder gaat dan een biografie en ook het denken van Augustinus uitlegt. Maar die Afrikaanse dimensie, dat is reclametaal. Dus eindig ik met een verzuchting: oudheidkundigen hebben een prachtig vak en kunnen die misleidende blabla veilig achterwege laten. Ze hoeven Augustinus niet te hypen, want ook zonder blabla is hij een van de boeiendste onder sowieso boeiende Romeinen.

Deze blog kunt u ook volgen via een Whatsapp-kanaal.

Zelfde tijdvak

Zelfinterview
april 17, 2018

Circus Maximus (3)
juli 5, 2023

Historia Augusta (1): inleiding
augustus 17, 2012

Deel dit:

#Augustinus #CatherineConybeare #donatisme #GaryWills #HippoRegius #manicheïsme #Monnica #PeterBrown #RobinLaneFox #SergeLancel