De beroemde maansverduistering die generaal Nikias in de zomer van 413 v.C. tot een fatale beslissing bracht, behoort tot de meest dramatische momenten uit de Griekse geschiedenis. Bijzonder aan deze gebeurtenis is dat wij, meer dan 2400 jaar later, met moderne planetariumsoftware zoals Stellarium letterlijk kunnen terugkijken naar dezelfde hemel die Nikias en zijn wanhopige Atheners boven Syracuse zagen. Hiermee krijgen we een directe indruk van de omstandigheden die hun lot bezegelden.

Opgesloten in de Grote Haven

Om dit moment te plaatsen is enige achtergrond nodig. Hier dus een beknopte samenvatting; een uitgebreider verslag is eerder verschenen op dit blog. Midden in de Peloponnesische Oorlog (431-404 v.C.) was het machtige Athene verwikkeld in zijn ambitieuze maar rampzalige Sicilië-expeditie, waarop aangestuurd was door Alkibiades. Wat een snelle overwinning had moeten worden, veranderde in een uitputtende belegering waarin de Atheners steeds verder in het nauw kwamen. Ziekte, bevoorradingsproblemen en herhaalde nederlagen verzwakten hen, terwijl de Syracusanen nieuwe moed vonden.

In augustus 413 v.Chr. zat het Atheense leger praktisch opgesloten in de Grote Haven van Syracuse. Er was nog één mogelijkheid voor de verzwakte Atheens troepen om te ontsnappen en de oorlog achter zich te laten: in de nacht van 27 augustus 413 v.Chr. zou een snelle ontsnapping en aftocht naar open zee mogelijk zijn.

Maar juist die nacht vond een onverwachte maansverduistering plaats.noot Thoukydides 7.50; Ploutarchos, Leven van Nikias 23. De bijgelovige Nikias durfde het vertrek niet meer aan. Hij besloot, op aangeven van zijn waarzeggers, elke actie zevenentwintig dagen uit te stellen.

De Syracusanen maakten dankbaar gebruik van deze tijd om zich te versterken en de uitgang van de haven af te sluiten. Toen de Atheners uiteindelijk toch probeerden uit te breken, was het te laat. Hun vloot werd teruggedreven, het leger omsingeld en vernietigd. Dit was een belangrijke (moderne oudhistorici verzetten zich tegen de term “beslissende”) nederlaag van de Atheners in de Peloponnesische Oorlog en zou tevens het einde inluiden van de Atheense hegemonie uit de dagen van Perikles.

Fasen van de maansverduistering

Vandaag de dag kunnen we dit alles opnieuw beleven dankzij Stellarium, open-source planetarium software. Iedereen met een telescoop kent deze software die de hemel afbeeldt vanaf welke plek dan ook op aarde en die helpt bij het identificeren van planeten, manen, sterren, sterrenbeelden en “deep sky” objecten (zoals de Andromedanevel).

Het interessante van deze software is dat deze niet alleen de huidige sterrenhemel kan weergeven maar ook, via simulatie, de sterrenhemel op een toekomstige datum. Of in het verleden!

Allereerst moet de locatie worden ingesteld op Syracuse, coördinaten: 37,1° N, 15,3° O. Vervolgens beginnen we met het jaar. Dit is voor deze toepassing 412 v.C. omdat Stellarium het jaar 0 gebruikt als een volledig jaar.

Vervolgens kan de software gevraagd worden om vanaf 1 januari 412 v. C. te zoeken naar maansverduisteringen in het scherm “Astronomische berekeningen”. Er verschijnt een lijstje met daarop de totale maansverduistering van 27 augustus 412 v.C., de datum zoals weergegeven in Stellarium. Als we deze totale maansverduistering selecteren krijgen we de volgende informatie. (Zie voor nadere informatie over deze fasen ook de beschrijving van de recente maansverduistering op dit blog.)

Tabel 1: Fasen van de maansverduistering van 27 augustus 413 voor Christus te Syracuse

Deze informatie geeft precies weer welke fasen de maansverduistering doorliep. Ook wordt weergegeven hoe de Atheners naar de hemel moesten kijken om de maan te zien, op een alt/azimut schaal. Dit is de schaal die een punt in de hemel definieert aan de hand van twee hoeken vanaf het referentiepunt, in ons geval de locatie Syracuse. De altitude geeft weer hoe hoog de Atheners moesten kijken in een hoek vanaf de horizon. De azimut geeft weer in welke richting ze moesten kijken, vanaf 0° in het noorden, met de klok mee. Het oosten is dan 90°, het zuiden 180°, het westen 270°. De weergegeven waardes in de tabel geven aan dat de Atheners in zuidoostelijke richting moeten kijken (steeds meer naar het zuiden naarmate de avond vorderde).

Vlak voor totale eclips

Met Stellarium is het mogelijk de maan door alle bovengenoemde fasen te volgen. Een interessant moment is vlak voor gehele verduistering, bijvoorbeeld rond 21.11h. Dat moment is weergegeven in onderstaande figuur.

Dit moet een angstaanjagend beeld voor de Atheners zijn geweest. Waar eerst de maan nog geheel verlicht was, is deze vanaf 20:10h onder een kernschaduw (umbra) gevallen. Na een uur is de maan bijna geheel verduisterd en rest er alleen bovenin nog een verlichte rand. Twintig minuten later begint dan de totale eclips. Op dit moment is de maan op een hoogte van 26° zoals uit de (bijna) horizontale gridlines is op te maken, wat in lijn is met de altitude-waardes in bovenstaande tabel.

De azimut-waarde is ongeveer 130°; de Atheners keken dus ruwweg in zuidoostelijke richting op dit moment. Dit is een inzicht dat alleen verkregen kan worden dankzij astronomische simulatie. Hierdoor kunnen we ons de gebeurtenissen nog beter voorstellen: Nikias en de Atheners keken dus richting zee en zagen de verduistering boven de zee plaatsvinden, en dus niet boven het eiland Sicilië.

De foto boven geeft ook hulplijnen voor de sterrenbeelden, zodat duidelijk is dat de maan zich op dat moment nabij Vissen (Pisces) bevond. Het op deze manier benoemen van de constellaties en het daarmee opdelen van de dierenriem in 12 stukken van 30° zijn echter hellenistische uitvindingen en zo zullen de Atheners het fenomeen dus niet gelokaliseerd en benoemd hebben.

Maar dat neemt niet weg dat de nabijheid van de sterrengroep die wij nu Pisces noemen, bijdraagt tot het verkrijgen van een betere voorstelling van zaken.

Sterrenkundige simulaties

Het leukste is het natuurlijk om er zelf mee aan de gang te gaan. Er is een aantal maansverduisteringen bekend uit de antieke wereld die de moeite waard zijn, zoals de maansverduistering die gelinkt wordt aan de dood van Herodes de Grote. noot Josephus, Joodse Oudheden 17.6.4. En er zijn natuurlijk andere fenomenen zoals de bijzondere conjunctie die wel is getypeerd als de “ster van Bethlehem”.

Software zoals Stellarium brengt de beleving van de oudheid een flinke stap dichterbij.

[Een gastbijdrage van Marco Folpmers. Dank je wel Marco! Vrijdagmorgen 28 augustus is kort voor zonsopkomst nog een andere, gedeeltelijke maansverduistering te zien: om ongeveer kwart over zes is bijna de hele maan verduisterd.)

Deze blog kunt u ook volgen via een Whatsapp-kanaal.

Zelfde tijdvak

Wie was Sokrates?
juli 5, 2022

De Siciliaanse Expeditie (4)
augustus 27, 2021

Dacia Felix: de Skythen
december 29, 2019