Een man die gemarteld wordt. Niet even, maar zijn leven lang. Laat het gewoon even op je inwerken wat dat betekent. Je kunt je er geen voorstelling van maken. Maar dit is wel de stof van de Griekse mythologie: Prometheus, geketend aan een rots, die elke dag wordt aangevallen door een adelaar die zijn lever eruit rukt. En morgen gebeurt dat opnieuw. En overmorgen.
Over de helse straffen van Ixion en Tantalos zullen we het niet hebben. Maar dit is de stof van de Griekse mythologie. Die wel meer fraais heeft, zoals verkrachtingen door zwanen en stieren. Of door kentauren op je bruiloft. Myrrha die haar vader dronken voert om er seks mee te hebben. Oidipous die zichzelf de ogen uitsteekt. Niobe die al haar kinderen voor haar ogen vermoord ziet worden. Medeia die haar kinderen doodt. Erysichthon die zijn eigen kannibaal is. Herbergier Prokroustes die al zijn gasten doodt. Kronos die zijn kinderen opeet. Er zijn trigger warnings gegeven bij minder.
Maar ook al hebben ze iets van een horrorfilm, de verhalen blijven boeien. En dat maakt ze tot stof voor toneel. De Griekse tragicus Aischylos (ca.525-456/5 v.Chr.) wist waar hij zijn plots vandaan moest halen: uit de Griekse mythen en heldendichten. “Wat wij maken,” legde hij uit, “zijn maar wat kruimels van de tafel van Homeros”. Waarbij Homeros een pars pro toto is voor de gehele epische cyclus van Ilias, Odyssee en nog tien, helaas verloren gedichten.
De Perzen
Gelukkig is een goede toneelschrijver ook in staat goede plots te herkennen buiten zijn favoriete materie. In 472 v.Chr. schreef Aischylos De Perzen, de oudste tragedie die we nog hebben. En het is een geweldig stuk, geschreven door een dichter die er vooral trots op was te hebben gevochten in Marathon. En nu, in 472, blijkt hij met zijn voormalige vijanden mededogen te hebben.
We zijn in Perzië, waar de vrouwen willen horen hoe de oorlog tegen de Grieken verloopt. Koningin Atossa hoort het nieuws van de zeeslag bij Salamis eerst van een bode, vervolgens van de geest van koning Darius en tot slot van de van het front teruggekeerde Xerxes. Het stuk, dat met twee acteurs valt te spelen, is nog altijd overdonderend. En ja, het viert óók de Atheense overwinning en het zet óók de Atheense politicus Themistokles in het zonnetje. Maar het focus op de Perzische vrouwen tilt het stuk uit boven propaganda.
Sagen
Terug naar de mythen en sagen die Aischylos’ liefste stof vormden. Tot zijn beste werk behoort het drietal stukken dat samen bekendstaat als Oresteia. In 458 behaalde hij er op de jaarlijkse toneelwedstrijd ter ere van Dionysos de eerste prijs mee. Het gaat feitelijk over de vraag hoe in een familie de ellende van de ene op de andere generatie wordt doorgegeven.
- Deel 1: Agamemnon. De thuiskomst van Agamemnon, vermoord door zijn vrouw Klytaimnestra.
- Deel 2: Offerplengsters. Orestes is de zoon van Agamemnon en Klytaimnestra en moet óf vader wreken door moeder te doden óf moeder in leven laten en afzien van de wraak. Hij kiest voor het eerste en wordt vervolgens opgejaagd door de wraakgodinnen.
- Deel 3: Eumeniden. De wraakgodinnen jagen Orestes verder op, naar Athene, waar een rechtbank hem beoordeelt. Er komt vrijspraak. Voor bloedwraak mag in een polis geen plaats meer zijn.
U merkt: dit is nog altijd speelbaar. Een andere tragedie (waarvan de authenticiteit wordt betwijfeld) ging over de Prometheus waarmee ik opende. Hij had het vuur van de goden gestolen en aan de mensen gegeven en wordt nu eindeloos gemarteld. Degenen die de mensheid een weldaad bewijzen, betalen daarvoor nu eenmaal altijd een te hoge prijs. Op de achtergrond speelt een andere vraag, namelijk hoe Zeus én almachtig én alwetend én goed kan zijn. In Prometheus geboeid horen we het antwoord niet; het werd gegeven in een ander, op dezelfde dag gespeeld stuk, dat helaas verloren is gegaan.
Dan is er nog De smekelingen: een stuk over vluchtelingen die asiel aanvragen, iets waar de koning op zich de redelijkheid wel van herkent, maar hij wil zich ook geen oorlog op de hals halen. De volksvergadering laat menselijkheid prevaleren en riskeert dus een gewelddadige confrontatie.
Tot slot De zeven tegen Thebe: Polyneikes is met zes andere krijgers opgerukt naar het zevenpoortig Thebe, waar zijn broer Eteokles en zes verdedigers klaar staan. Ieder bij een andere poort. De twee broers doden elkaar. (Het stuk gaat naadloos over in de Antigone van Sofokles, waarin het dilemma van de zus van de twee centraal staat: moet ze de onbegraven Polyneikes begraven of niet?)
Overlevering
Dat waren de zeven toneelstukken van Aischylos. Daarnaast zijn er ruim vijfhonderd fragmenten van de andere drieëntachtig tragedies. Het is duidelijk dat hij grote, bijna theologische dilemma’s behandelde. Misdaad en straf in de volgende generatie, dat werk. Maar ook: “een mens kan leren van zijn lijden”, zoals hij ergens iemand laat opmerken.
Aischylos is feitelijk de uitvinder van de tragedie, doordat hij als eerste werkte met een tweede acteur, wat dramatische handelingen pas echt goed mogelijk maakt. Het is wel vaak jongejannen, zoals in De Perzen. Zijn taalgebruik is heel onnatuurlijk: de maan is “het oog van de nacht”. Er zijn allerlei verzonnen woorden en ook allerlei goed uitgewerkte beeldspraken. Misschien wat maniëristisch, maar het publiek kende de stof natuurlijk al. Het kwam niet kijken omwille van de plot en de ontknoping, maar voor de wijze waarop de stof was uitgewerkt.
Sommige uitdrukkingen, onnatuurlijk of niet, zijn spreekwoordelijk geworden, ook in het Nederlands. “Kwaad met kwaad vergelden”, “een mens is nooit te oud om te leren”, “vergeefse moeite”, “zwanenzang”, “de gevallene een trap na geven”. Ik pleit er overigens voor dat we de maan voortaan gaan uitduiden als het oog van de nacht.
Zelfde tijdvak
De Romeinse expansie (of zoiets)april 13, 2023
Verkeerd geleerde historische lessenaugustus 16, 2021
De Mesopotamische kroniekenapril 27, 2019
Ik heb Prometheus weleens gezien. Je kijkt een uur naar een gekruisigde acteur. Ik vond het beeld zo schokkend dat ik van de rest niets herinner.
Er is een anekdote over kinderen in het publiek die flauw vielen en vrouwen die miskramen kregen toen Aischylos, in de “Eumeniden” de wraakgodinnen liet opkomen. Het zijn geen stukken voor mensen met een teer gestel. Misschien kijken alleen mensen zonder inlevingsvermogen onbewogen naar Aischylos. De opmerking over trigger warnings was niet helemaal een grapje.
Een glasheldere inleiding op Aeschylus door J.L.
Lezing van ‘De Perzen’ (o.a. in de vertaling van Emiel de Waele) is inderdaad ‘overdonderend’.
Alleen al de opsomming van het immense leger van Xerxes met o.a. Egyptenaren van de “reusachtige mensenvoedende Nijlstroom” vind ik adembenemend.
Met in de vertaling van Philip Vellacott: “And last, those skilful oarsmen, The numberless marsh-dwellers, Filled the Egyptian roll”.
Heb dank, J.L.