Als ik u zeg dat het 1 december had moeten zijn in het jaar waarin Caesar met Lepidus het consulaat bekleedde, dan weet u dat u bent beland in een nieuwe aflevering van de reeks “Wat deed Julius Caesar vandaag 2069 jaar geleden?”
De dictator besloot dat het nog maar eens november moest wezen. Op de laatste dag van november volgde dus de eerste dag van de tweede november. En toen de tweede maand november was afgelopen, kwam er nog een derde. Pas daarna begon de maand december. De inhaalslag was noodzakelijk omdat de Romeinse kalender, waarin soms een extra maan werd geschrikkeld, ernstig uit de pas liep met de seizoenen. Als hogepriester moet Caesar zich dat bewust zijn geweest. Zijn biograaf Suetonius schrijft:
Caesar hervormde de kalender, die door de schuld van de priesters in het ongerede was geraakt, omdat zij naar willekeur schrikkelmanen invoegden. Het gevolg was dat de oogstfeesten niet meer in de zomer, en de wijnfeesten niet meer in de herfst vielen.noot
Als Caesar het probleem niet bewust was geworden doordat mensen klaagden over de offers, dan wist hij het wel doordat hij tijdens zijn Afrikaanse campagne nogal eens te maken had gehad met winterstormen die plaatsvonden op het moment waarop er geen winterstormen meer hoorden te zijn.
Los daarvan was er een financieel probleem. Suetonius vergist zich als hij zegt dat er naar willekeur schrikkelmanen waren ingevoegd. Dat was nou net niet gebeurd, waardoor de afgelopen tijd de jaren steeds iets te kort waren geweest: een vileine truc waarmee crediteuren de aflossingstermijn van de leningen hadden bekort.
De Grieks-Romeinse geschiedschrijver Cassius Dio legt de nieuwe – feitelijk onze kalender – uit aan zijn lezers.
Deze verbetering heeft hij te danken aan zijn verblijf in Alexandrië, behalve dat de mensen daar elke maand dertig dagen laten duren en er daarna vijf dagen bij optellen, terwijl Caesar deze vijf dagen (samen met twee andere dagen die hij van één maand wegnam) verdeelde over zeven maanden. De resterende kwart dag haalde hij in door elk vierde jaar een schrikkeldag te introduceren, zodat de dagen slechts in de geringste mate afwijken van de jaargetijden. In 1461 jaar is slechts één extra schrikkeldag nodig.noot
Het is feitelijk eens in de 128 jaar, maar een kniesoor die erop let. Wat beide auteurs over de kalenderhervorming niet vertellen, is iets wat later gebeurde. In december 45 zou de Senaat bepalen dat de maand Quintilis een nieuwe naam zou krijgen: Julius, naar de dictator-voor-tien-jaar.
[Een overzicht van de reeks #RealTimeCaesar is hier.]
Zelfde tijdvak
De zonnewijzer van Augustusseptember 23, 2024
Caesar op visite bij Cicerodecember 19, 2025
Caesar in Kessel: terugblik (4)januari 31, 2016
Wat fijn om dat nu eens glashelder beschreven te krijgen. Dank!
De Gregoriaanse kalender is toch feitelijk onze kalender? Of moet je die als een niet heel grote correctie zien?
Ja, dat lijkt me een correcte formulering.
Het scheelt tegenwoordig een week of twee.
https://www.webcal.guru/nl/gebeurtenissenlijst?calendar_id=system_julian
Dat is veel in absolute zin, maar niet in relatieve zin (over 2000 jaar).
Ik had trouwens nog een docent voor het keuzevak genealogie in Leiden (Dhr. Jacobs) die toen de Juliaanse kalender even aan de orde kwam over de invoering daarvan wat glimlachend en cryptisch commentaar gaf op de vraag: ‘Caesar heeft de kalender toch ingevoerd?’ ‘Nee nooit op die manier’, zonder uit te leggen wat hij daarmee bedoelde.
Ik denk dat ik het wel weet.
De kalender liep korte tijd daarna opnieuw uit de pas. Augustus corrigeerde dat. Romeinse hielenlikkers – excuus voor dit pleonasme – vonden toen dat de geboortemaand van keizer Augustus naar hem moest worden vernoemd. Dus werd die maand zo genoemd. Maar die had maar 30 dagen. Dus dat werden er 31, want Augustus kon niet de mindere zijn van Caesar. September en november moesten toen een dag afstaan aan oktober en december om iets van afwisseling 30/31 te laten bestaan.
Ik heb dit ook niet verzonnen.
Hoe kwam het dan dat die kalender zo gauw weer aangepast moest worden? Hij werkte toch vrij goed? Of had men bij het extra schrikkelen een foutje gemaakt?
De nieuwe juliaanse kalender moest aangepast worden omdat men na de dood van Caesar niet om elke vier jaar maar on elke drie jaar een schrikkeldag invoerde – te vaak dus. Dit werd kennelijk pas omstreeks 9 v.Chr. ontdekt (vermoedelijk heeft men de fout opgemerkt toen de grote zonnewijzer van Augustus waar Jona onlangs over schreef werd opgesteld) en werd hersteld door een aantal keren de schrikkeldag weg te laten. Augustus was al in 12 v.Chr. als pontifex maximus benoemd dus hij had de bevoegdheid om dit te gelasten.
Het verhaal dat toen de oorspronkelijk zesde maand sextilis in 8 v.Chr. naar Augustus werd veroemd een dag van september werd afpakt is echter niet juist en is een hardnekkige kalendermythe. De huidige maandlengten van september en november als 30 dagen en die van augustus, oktober en december als 31 dagen waren al zo in de kalenderhervorming van Caesar vastgelegd. Zie verder Chris Bennett, “The Early Augustan Calendars in Rome and Egypt”, Zeitschrift für Papyrologie und Epigraphik, Bd. 142 (2003), 221-240 [https://www.jstor.org/stable/20191595].
Ok.
Pingback: Archaeology 2024-10-02 – Ingram Braun
De fout die de Romeinen maakten heeft te maken met hun manier van tellen. Ze rekenen inclusief, d.w.z. dat volgens ons 8 oktober drie dagen na 5 oktober is (6-7-8), en volgens hen vier (5-6-7-8).
Daar moet je ook rekening mee houden als je een Romeinse datum naar een hedendaagse aanduiding omrekent. Voorbeeld:
ante diem tertium idus martias = de derde dag voor de iden (de 15de) van maart = 13 maart