In 640 veroverden de Arabieren de Byzantijnse provincie Egypte, maar in 646 werd Alexandrië alweer terugveroverd door een Byzantijnse vloot. Die bleef niet zo lang, maar het was een schok te beseffen hoe gemakkelijk het nieuwe Arabische rijk vanuit zee was aan te vallen. De capabele gouverneur van Syrië, Mu‘āwiya, die later kalief zou worden, overtuigde zijn wat passieve oudoom kalief ‘Uthmān van de noodzaak, een marine op te bouwen. Hij kreeg toestemming en dwong talloze scheepsbouwers in Egypte en Syrië schepen te bouwen. Na drie jaar lag er een vloot van maar liefst zeventienhonderd schepen voor de Syrische kust: “de zee was niet meer te zien van de masten”.
Eerste operaties van de vloot
Nu moest die vloot natuurlijk uitgeprobeerd worden. Men bracht soldaten aan boord, 12.000 naar men zegt, en voerde in het voorjaar van 649 een overval uit op het nog Byzantijnse eiland Cyprus. De bewoners daar lieten de soldaten ongehinderd aan land gaan omdat zij dachten dat het Byzantijnen waren. Ze konden zich blijkbaar niet voorstellen dat er zoiets als een Arabische vloot bestond. De troepen konden gewoon doorlopen naar de hoofdstad Constantia, niet ver van het huidige Famagusta, die zij bezetten en plunderden. Zeer grote hoeveelheden goud en zilver en talloze slaven en slavinnen werden buitgemaakt. Zo werden de kosten van de vlootbouw er aardig uitgehaald.
Het varen en plunderen ging lekker, en Mu‘āwiya zette vervolgens koers naar Constantinopel, maar zijn vloot werd op de vlucht gejaagd. Dan maar naar Arwad, een klein eilandje voor de Syrische kust tegenover Tartūs, maar dat kon hij niet innemen omdat het zeer sterke vestingwerken had. Intussen werd het winter en de vloot keerde naar Syrië terug, maar in het voorjaar van 650 veroverde Muʿāwiya’s vloot alsnog Arwad en slechtte de vestingwerken.
Daarna was Cyprus nog een keer aan de beurt, nu onder leiding van admiraal Abū al-A‘war. Inmiddels waren daar Byzantijnse troepen gelegerd, die de bewoners aanspoorden standvastig te blijven, maar bij de aanblik van de Arabische vloot sloegen zij toch op de vlucht en probeerden zich overal te verstoppen. Tevergeefs: de Arabieren “pulkten ze uit de spleten in de grond als eieren die in een nest waren achtergelaten.” Wederom werden grote hoeveelheden edelmetaal buitgemaakt en naar verluidt tienduizenden slaven. Constantia kwam er nooit meer bovenop.
De Slag der Masten
In 654 voer de vloot onder leiding van Abū al-A‘war naar Constantinopel, terwijl tegelijkertijd een leger onder Muʿāwiya zich over land daarheen marcheerde. Ten hoogte van Phoenix (Finike bij Antalya), stieten de Arabieren op een Byzantijnse vloot, waarop keizer Konstans II en zijn broer persoonlijk aanwezig waren. Het kwam tot een zeeslag, de “Slag der Masten” (ma‘rakat dhāt al-sawārī), die door de Arabieren gewonnen werd. Hun kracht schijnt vooral gelegen te hebben in de wendbaarheid van hun kleinere aanvalsschepen. De keizer moest verkleed als soldaat vluchten voor zijn leven.
Vervolgens op naar het hoofddoel: Constantinopel! De Arabische schepen lagen al bijna in positie voor de stad toen er een zware storm opstak, die de hele vloot vernietigde, met belegeringswapens en al. Een ingrijpen Gods, naar men in Constantinopel zeker wist. Mu‘āwiya leidde zijn troepen over de landweg terug naar huis. Het zou nog decennia duren voordat men weer naar Constantinopel koers durfde te zetten, maar ook toen en in de eeuwen daarna is het nooit gelukt, Constantinopel vanuit zee te veroveren. Desondanks was de Arabische marine voortaan een geduchte aanwezigheid in de oostelijke Middellandse Zee.
Arabische vloot, christelijke roeiers
De scheepsbouwers en de zeelui waren allen christelijke Syriërs en Kopten; de soldaten waren Arabieren. Zowel de Syriërs als de Egyptenaren hadden een eeuwenoude traditie van scheepsbouw en zeevaart. Hoewel scheepvaart in de Koran een niet onbelangrijk onderwerp is, waren de Arabische veroveraars in Syrië bepaald huiverig voor de zee. Dat de matrozen en roeiers christenen waren bleek nog in 717 een nadeel. Toen de vloot nog eens Constantinopel wilde aanvallen, maar ergens aan de Bosporus moest overwinteren, liepen velen van hen over, omdat zij bedachten dat zij als christenen eigenlijk eerder in het Byzantijnse Rijk thuishoorden. De keizer zal hun allicht bij hun beslissing behulpzaam zijn geweest.
Excurs: Umm Haram
Een hadith (anekdote over Mohammed) vertelt dat er een vrouw was, die graag als soldaat met haar man mee wilde gaan op de expeditie naar Cyprus. De profeet stond het toe. Over haar krijgsverrichtingen is niets bekend, maar na terugkeer in Syrië viel zij van haar rijdier en werd aldus martelares. Om haar te gedenken bouwde men van 1760-1816 een moskee rond haar graftombe op Cyprus (zie de foto hierboven).
[…] van Anas ibn Mālik, van zijn tante Umm Harām bint Milhān: De profeet sliep op een dag dicht bij mij en toen hij wakker werd glimlachte hij. Ik vroeg waarom hij lachte. Hij zei: [In de droom] zijn mij mensen uit mijn gemeente getoond terwijl zij de groene zee bevoeren als koningen op tronen. Zij zei: Bid tot God dat hij mij een van hen maakt! Toen bad [de Profeet] voor haar en sliep weer in; hetzelfde gebeurde nog een keer. Hij zei: Jij bent een van de eersten. Zij ging met met haar echtgenoot ‘Ubāda ibn al-Sāmit mee op krijgstocht toen de moslims voor het eerst de zee bevoeren met Mu‘āwiya. Toen zij terug waren van de tocht en in Syrië weer aan land gingen werd haar een rijdier gebracht om op te rijden, maar dat wierp haar af en daaraan stierf zij.noot
Bibliografie
- Robert G. Hoyland, In God’s Path: The Arab Conquests and the Creation of an Islamic Empire, Oxford 2015, blz. 90–93, 103–110.
- Hugh Kennedy, De grote Arabische veroveringen. Vert. Guus Houtzager, Amsterdam/ Antwerpen 2008, hst. 10. Het origineel: The Great Arab Conquests. How the Spread of Islam Changed the World We Live In, London 2007, ch. 10.
[Dit stuk verscheen oorspronkelijk op de eigen blog van Wim Raven en ook op de beëindigde website Grondslagen.net.]
Zelfde tijdvak
De Frankennovember 6, 2015
Friezen en Franken (2)december 3, 2016
Kreupelhout in de Koranjanuari 4, 2025
Op Cyprus vertelde een gids ons dat de vrouw op Cyprus van haar ezel viel en dat zij een tante van Mohammed van Mohammed was.
Ja, zij was een tante van de profeet. Over het rijdier is de tekst niet duidelijk: het kan een ezel of een muildier geweest zijn. Waar zij er vanaf viel wordt in de tekst wél duidelijk gezegd. Maar het is begrijpelijk dat men in die Tekke bij Larnaca graag wil dat ze daar begraven ligt. Dat mensen op meer dan één plaats begraven liggen komt vaker voor, en al te historisch is het verhaal sowieso niet.
Ben ik de eerste die aan de ‘schepen van de woestijn’ dacht? 🙂
“De bewoners daar lieten de soldaten ongehinderd aan land gaan omdat zij dachten dat het Byzantijnen waren. Ze konden zich blijkbaar niet voorstellen dat er zoiets als een Arabische vloot bestond. ”
Het waren natuurlijk gewoon Romeinse scheepstypen en de soldaten droegen geen tulbanden of zo. Natuurlijk dachten de Romeinse burgers dat het Romeinse troepen waren.
“Zeer grote hoeveelheden goud en zilver en talloze slaven en slavinnen werden buitgemaakt. ”
Een beetje vreemde zin. De schrijver bedoelt naar ik aanneem dat er zeer veel burger tot slaaf gemaakt werden, in plaats van het buitmaken van de aanwezige slaven?
“De scheepsbouwers en de zeelui waren allen christelijke Syriërs en Kopten; de soldaten waren Arabieren. [..] Dat de matrozen en roeiers christenen waren bleek nog in 717 een nadeel. ”
Ik vraag me af of we dat zo mogen stellen. Als alle soldaten ‘Arabieren’ waren hadden ze er veel te weinig voor andere delen van hun rijk. Sowieso vochten de ‘roeiers’ in Romeinse schepen tegen die tijd gewoon mee – dat zien we aan de scheepstypen die geen plek bieden aan een eenheid die alleen op z’n achterste zit tot de actie begint. In tegendeel, het is bijna onmogelijk dat een zo omvangrijke vloot niet voor het leeuwendeel bemand werd met troepen uit de veroverde gebieden.
” Toen de vloot nog eens Constantinopel wilde aanvallen, maar ergens aan de Bosporus moest overwinteren, liepen velen van hen over, omdat zij bedachten dat zij als christenen eigenlijk eerder in het Byzantijnse Rijk thuishoorden. ”
Waarop is dit gebaseerd? Christenen werden niet vervolgd en ondanks beperkende regels weten we dat er nog eeuwenlang bloeiende Christelijke gemeenschappen in Syrië bestonden. Als ze hadden willen ‘deserteren’ hadden ze gewoon de weg over land kunnen kiezen. Eerder valt te denken aan het overwinteren – logistiek was slecht in die tijd en men zal het niet best gehad hebben in ankerplaatsen waar men niet op zoveel manschappen in een winterkamp voorbereid was – laat staan aan boord van de toen open schepen moet het een miserabele tijd geweest zijn.
Kort tevoren hadden de Romeinse troepen zelfs hun keizer (Maurikios) gekeeld toen die het waagde (ondanks een ongetwijfeld veel betere logistiek) het leger tijdens de winter aan de Donau in legerkampen te laten overwinteren.