Ik blogde al eens eerder over Enkomi: in de Late Bronstijd en Vroege IJzertijd een belangrijke havenstad in het oosten van Cyprus. De haven verzandde echter en er was een aardbeving. Er kwam een nieuwe stad, wat oostelijker gelegen: Salamis. Die stad hield het uit van de IJzertijd tot de tijd van de Arabische veroveringen, dus een eeuw of zeventien, achttien.

Salamis in de IJzertijd

Volgens de legende is Salamis gesticht door de Griekse held Teukros, die was verbannen door zijn vader Telamon, de koning van het Griekse eiland Salamis. Teukros was tijdens de Trojaanse Oorlog namelijk niet in staat geweest om de wapenrusting van zijn halfbroer Ajax uit handen van diens rivaal Odysseus te houden. Daarom onterfde Telamon zijn zoon. Dit verhaal is natuurlijk fictie en zal zijn verzonnen om te verklaren waarom de Cypriotische stad dezelfde naam had als het Griekse eiland. Dat wil overigens niet zeggen dat er geen Griekse migranten in Salamis hebben gewoond.

De oudste archeologische vondsten in Salamis dateren uit de elfde eeuw v.Chr. Aangelegd rond een natuurlijke haven die de koperhandelaren goed zal zijn bevallen, zal de stad in eerste instantie bewoond zijn geweest door mensen uit Enkomi die deze handel wilden voortzetten. De nieuwe stad wordt voor het eerst vermeld in een tekst van de Assyrische koning Esarhaddon (r.680-669), die het tribuut vermeldt van een “Kisu, koning van Sillu’ua”. De koninklijke graven langs de weg tussen Salamis en Enkomi, dateren uit deze periode.

De klassieke periode

Net als de andere Cypriotische koninkrijkjes had ook Salamis te maken met de claims van de grote koningen van Assyrië en de Zesentwintigste Dynastie van Egypte. Uiteindelijk viel het eiland in handen van de Achaimenidische Perzen. Hun heerschappij zou twee eeuwen duren, van het midden van de zesde eeuw tot 330 v.Chr. Dit is ruwweg de tijd die we in Griekenland “klassiek” noemen, en dat etiket gebruiken we ook voor Cyprus.

Voor Salamis was het een bloeitijd. Het lag ideaal voor wie vanuit Fenicië naar Egypte wilde en de noordwaartse stroom voor de Levantijnse kunst wilde vermijden en liever over open zee terugvoer. Salamis werd een rijke stad.

Niet dat alles op Cyprus in de Perzische tijd koek en ei was. De Griekse onderzoeker Herodotos noemt bijvoorbeeld de opstand van een Onesilos, lid van de koninklijke familie van Salamis. Veel gevolgen had die echter niet. We zien wel een groeiende Griekse culturele aanwezigheid.

Hellenistisch Salamis

Na de dood van Alexander de Grote (in 323 v.Chr.) claimden Ptolemaios I Soter en Antigonos Eénoog het eiland. In 306 v.Chr. versloeg de vloot van laatstgenoemde die van Ptolemaios, wat de aanleiding was voor Antigonos’ aanvaarding van de koningstitel. De fictie dat men eigenlijk streed voor de belangen van de dynastie van Alexander was na de zeeslag bij Cyprus definitief om zeep geholpen. Politiek bezien was de tijd van de grote hellenistische koninkrijken begonnen.

Desondanks kwam Cyprus uiteindelijk, nadat Antigonos was verslagen in de slag bij Ipsos (301), in bezit van Ptolemaios. En het eiland zou blijven behoren tot de domeinen van zijn opvolgers, de Ptolemaiën. Het dagelijks bestuur was in handen van twee magistraten: de strategos ofwel gouverneur en de antistrategos, die het toezicht had op de Cypriotische kopermijnen. Salamis verloor niet aan welvaart, maar wel aan prestige, want de gouverneur resideerde in Pafos, aan het andere einde van het eiland.

Romeins Salamis

De situatie veranderde niet noemenswaardig toen de Romeinse commandant Marcus Porcius Cato – die van de zelfmoord in Utica – het eiland in 58 v.Chr. toevoegde aan de Romeinse bezittingen. Ook nu was niet alles koek en ei, maar op termijn pakte de annexatie goed uit: dankzij de Pax Romana kon de handel bloeien. Salamis bleef de belangrijkste Cypriotische stapelhaven voor hout en koper. De monumenten die toeristen vandaag kunnen bezoeken, dateren voornamelijk uit de Romeinse tijd.

Meer precies: ze dateren van na 117 na Chr. In de laatste jaren van keizer Trajanus (r.98-117) waren de joden van Libië, Egypte, Cyprus en Mesopotamië in opstand gekomen tegen de Romeinen. Ik blogde er al eens over. Salamis was hard getroffen maar werd herbouwd. Dit is de stad die men nu aan toeristen toont.

Constantia

In 342 werden de Cypriotische steden getroffen door zware aardbevingen. Met de hulp van keizer Constantius II (r.337-361) werd Salamis op kleinere schaal herbouwd, en zoals dat in de Romeinse tijd ging, vernoemde de dankbare stad zich naar haar weldoener: Constantia. Bij een provinciale herindeling werd het zelfs de hoofdstad van Cyprus.

Een van degenen die hier destijds woonde, was de christelijke auteur Epifaneios, bisschop van Salamis. Rond 375 publiceerde hij de Broodmand, een werk dat volgens hemzelf een verzameling medicijnen tegen ketterij bevatte. Hij documenteerde niet minder dan tachtig onorthodoxe opvattingen, waardoor de Broodmand belangrijke informatie biedt aan oudheidkundigen die zich bezighouden met het vroege christendom. Even informatief is zijn boek over maten en gewichten. Het zijn mooie voorbeelden van de laat-vierde-eeuwse literatuur, die terugblikt op het verleden en voor ons schatten aan informatie bewaart.

De laatantieke nabloei duurde ook in Salamis niet eeuwig. Een Arabische vloot verwoestte de havenstad in de jaren rond 650. De inwoners verhuisden naar Arsinoë, niet veel verderop. Hoewel dat een koninklijke stichting was – vernoemd naar de echtgenote van koning Ptolemaios II Filadelfos – was de loop er nooit echt in gekomen. Salamis was altijd belangrijker geweest.

Vanaf de achtste eeuw woonden alleen nog wat vissers in Salamis en Arsinoë. Veel van de oude gebouwen aan de kust raakten bedekt met duinzand en de stad kreeg de bijnaam Ammochostos, wat zoiets betekent als “in het zand verborgen”. Daar is de naam Famagusta van afgeleid.

PS

In september organiseer ik een reis naar Cyprus. Er zijn zestien inschrijvingen, wat voldoende is om de reis door te laten gaan. Twee meer zou prettig zijn.