Twitter, daar stonden ooit best leuke dingen op, zoals de draadjes van de Gentse oudhistoricus Jeroen Wijnendaele over de Late Oudheid. Hier is er weer een, voor u vertaald in het Nederlands. Het origineel is hier en het eerste blogje was daar.
***
Rimini
16. In 432 roept het hof de krijgsheer Bonifatius terug uit Africa om van de krijgsheer Aetius af te komen. Bij Rimini stuiten de twee legers op elkaar.
17. Het gevecht zelf was kleinschalig: twee bevelhebbers en hun respectievelijke gevolg bestreden elkaar. Het is echter symbolisch voor het verlies van het gezag van de keizer. De twee bevelhebbers vochten immers hun conflict uit onder de rook van Ravenna, zonder zelfs maar te proberen zelf keizer te worden. Ze streden om en voor een wereld waarin war lords het beleid maakten.
18. Bonifatius wint het gevecht, maar bezwijkt aan zijn verwondingen. Aetius vlucht en bereikt na een tijdje de Hunnen. Die geven hem een nieuw leger, waarmee hij Italië binnen marcheert en het opperbevel over het westelijke leger terug eist. Voor de derde keer gebruikt hij militair geweld om er zelf beter van te worden.
Afhankelijk van de Hunnen
19. Op dit punt moet Aetius wel erg afhankelijk zijn geweest van de Hunnen. Die stellen eisen. De situatie was welbeschouwd verbijsterend, althans vanuit het perspectief van het keizerlijk hof: terwijl de Oost-Romeinse troepen Africa verdedigen, zet Aetius zijn Hunnen in tijdens campagnes in Gallië.
20. Niet toevallig richt hij zich op de Bourgondiërs, die woonden aan de Midden-Rijn. Samen met de Hunnen richt hij onder hen een bloedbad aan. Voor de Hunnen zal dit de wraak zijn geweest die ze moesten nemen voor een eerder gebeurtenis: de Bourgondiërs hadden de dood van een van de leiders van de Hunnen, Octar, op hun geweten.
21. Het dieptepunt van Aetius’ beleid is in 439, als zijn Hunnen worden uitgeschakeld door de Aquitanische Goten terwijl de Vandaalse vorst Geiserik Karthago overneemt. Net als eerder weigert Aetius in te grijpen in de Maghreb. In 442 moet de keizer Geiseriks verovering per verdrag bevestigen.
22. De jaren 440 vormen een sombere periode, waarin Aetius de gemeenschappen probeert te versterken van enkele militaire gemeenschappen in Gallië: de Alanen en de Bourgondiërs. Ondertussen probeert Valentinianus III belastingen te heffen, maar hij wordt tegengewerkt door de aristocratie. In een van zijn nieuwe wetten erkent hij dat de schatkist leeg is. Er is te weinig geld voor het leger.
Attila
23. Rond 450 is het duidelijk dat Attila, koning van de Hunnen, een aanleiding zoekt om in te grijpen in de westelijke provincies van het Romeinse Rijk. Hij had al eerder Aetius’ aanvoer van huurlingen afgesneden. Rond 450 moet Aetius in Gallië bij de plaatselijke militaire gemeenschappen versterkingen vinden voor een conflict met een vijand met wie hij ooit verbonden was geweest en die hij ooit had ingezet tegen diezelfde plaatselijke militaire gemeenschappen.
24. De grote veldslag op de Catalaunische Velden in 451 is het hoogtepunt van Aetius’ carrière. Attila had in de voorafgaande jaren verschillende Oost-Romeinse legers verslagen, maar Aetius is de eerste die hem in de strijd overwint. Hij had dit nooit kunnen doen zonder de steun van een coalitie met de Alanen, Bourgondiërs, Franken en Goten.
25. De bronnen vertellen dat er aan beide kanten veel slachtoffers zijn gevallen. Dat blijkt ook in het volgende jaar: in 452 valt Attila Italië binnen en Aetius probeert niet één keer hem in de strijd tegemoet te treden. Hij heeft simpelweg de middelen niet. De Hunnen belegeren en plunderen belangrijke steden als Aquileia en Milaan.
26. Attila trekt zich uiteindelijk terug uit Italië. Er zijn logistieke problemen. Bovendien teistert een ziekte zijn mannen en valt het Oost-Romeinse Rijk zijn basis aan de Donau aan. Aetius’ prestige is nu op een dieptepunt. Dat vormt de achtergrond voor de uiteindelijke botsing tussen Aetius en Valentinianus III.
Het einde
27. Een contemporaine bron suggereert dat Aetius keizer Valentianus onder druk zette om zijn dochter te laten trouwen met een zoon van Aetius. Op dit moment moet Aetius al een eind op weg naar de zestig zijn geweest. Hij wil zijn erfenis veilig stellen.
28. Maar Valentinianus is pas vijfendertig! Hij heeft geen zonen. Wie met zijn dochter trouwt – een andere was al verloofd met een erfgenaam van Geiserik – kreeg de troon binnen handbereik. Aetius had het hof al vijfentwintig jaar gedomineerd. Moest de keizer nog meer bemoeienissen verdragen van Aetius’ familie?
29. Valentinianus besluit korte metten te maken. Hij vermoordt Aetius persoonlijk in zijn paleis, bijgestaan door een kamerheer. De auteurs van onze bronnen en latere geleerden hebben deze daad beschouwd als een blunder. Vanuit keizerlijk oogpunt was Aetius echter een staatsvijand, die het imperium twee decennia lang had beschadigd door de Maghreb te verwaarlozen.
30. Het is geen toeval dat Valentinianus en zijn opvolgers probeerden de positie van de keizer als hoofd van de regering te herstellen. Misschien was het kwaad al geschied, maar men was zich er tenminste van bewust dat het beleid van Aetius had gefaald.
Fin.
Literatuur
Jeroen Wijnendaele, “The early career of Aetius and the murder of Felix”, in: Historia 66/4 (2017)
Zelfde tijdvak
Maria, moeder van goddecember 15, 2017
Het Algerijnse Xanten: Timgaddecember 10, 2019
Siegfried, held van Nederlandmaart 26, 2024
Dat was een heel beknopt overzicht, maar dat maakt het juist overzichtelijk. Alleen die link op het eind doet het niet.
Beknopt en toch met een verfrissende invalshoek. Ik heb altijd twijfels gehad over Aetius (er klopte teveel niet aan het beeld van “laatste Romein”) maar zo ver als Wijnendaele was ik nooit gegaan.
Dat is waar, hij verandert van een verdediger van het Romeinse Rijk naar een krijgsheer die voornamelijk aan zichzelf dacht.
Heeft Robbert Vermaat hier nog iets over te zeggen?
Robert Vermaat, excuses.
Ik zou de aantekening willen maken waarom de nadruk wordt gelegd op de Mahgreb, en de daaraan verbonden conclusie dat Aetius alleen voor zichzelf bezig was.
Want natuurlijk zat de crisis al decennia lang in Spanje voordat die naar Africa overwaaide, en moeten we ons afvragen waarom niemand van Aetius’ voorgangers iets aan Spanje gedaan had.
Net zoals we ons moeten afvragen of Aetius wel in staat was om naar Africa over te steken (ik wijs of de vele mislukte vlootexpedities tegen de Vandalen) om daar handelend op te treden, en hoe we zouden kunnen weten of hij wel of niet de middelen had om dit te doen.
Ik ga hier Wijnendaele niet tegenspreken hoor, maar Aetius was in mijn opinie echt niet meer (of minder) met zichzelf bezig dan Valentinianus of Honorius. Of Stilicho, Constantius, Maioranus, Ricimer, Johannes, Felix of Bonifatius. Ik heb dan ook niet de neiging om Aetius die later toegekende titel ‘laatste Romein’, af te nemen.
Een titel die sowieso compleet misplaatst is vanwege de rest van het Romeinse Rijk tot 1453, om maar eens een van mijn stokpaardje te noemen. 😉
Bedankt voor de reactie.
Ook namens mij. Wat hier voornamelijk overblijft is het idee dat het West Romeinse Rijk toch al niet meer te redden was en dat krijgsheren (geen reden om een Engelse term te gebruiken) vrij spel hadden.
Eens te meer blijkt de grens tussen oudheid en middeleeuwen zo vloeibaar als een pakje boter waar de zon op schijnt.