Een klein berichtje dat gisteren mijn aandacht trok: in Xanten wordt het Siegfriedmuseum (waarover ik wel vaker heb geschreven) bedreigd met sluiting. Nu eet men de soep doorgaans niet zo heet als die wordt opgediend. Vooralsnog wordt sluiting alleen maar onderzocht en museale collega’s uit Bocholt, aan de overzijde van de Rijn, schieten het Siegfriedmuseum te hulp, maar het is toch ietwat verontrustend. Er zijn wereldwijd slechts twee musea gewijd aan het middeleeuwse Nibelungenlied en zijn helden. En straks resteert misschien wel alleen het museum in Worms.
Toegegeven, het Siegfriedmuseum is het Louvre of het Vaticaan niet. Gevestigd in het oude gebouw van het archeologisch museum, is het vrij klein en wat onoverzichtelijk. En het gaat meer over het gebruik – en, zo u wil, misbruik – van de sage dan over de sage zelf. Daarvoor moet u in Worms zijn. Ik had in Xanten de indruk dat de loop er nooit echt in is gekomen. Maar toch. Xanten is wel de stad van Siegfried en de hoofdstad van wat in het Nibelungenlied “Nederland” heet: het noordelijke van twee koninkrijken aan de Rijn. Net als de Zwaanridder, die in zowel Nijmegen als Kleef aan land zou zijn gestapt, behoort tot Siegfried tot het gedeelde Duits-Nederlandse erfgoed. Frankisch, om zo te zeggen.
De drakenkamp
Het Nibelungenlied, ontstaan rond 1200, gaat over de ondergang van de Bourgondiërs. Waarom gaan deze krijgers uit Worms ten onder? Omdat Kriemhild wraak wil nemen. Waarom wil Kriemhild wraak nemen? Omdat haar man is gedood – en dat was Siegfried. In het Nibelungenlied is vooral belangrijk dat hij de zoon is van koning Siegmund van het noordelijke Xanten en dat hij de zwager en vazal is van Gunter, koning van het zuidelijke Rijn-koninkrijk Worms. Siegfrieds beroemdste heldendaad, het doden van de draak Fafnir, wordt in het Nibelungenlied slechts terloops vermeld. Ik heb Siegfried weleens getypeerd als een MacGuffin: hij is er om het verhaal op gang te brengen, maar speelt geen rol.
Maar hij is een held op zich en de toehoorders kenden zijn drakenkamp. Die kennen we ook uit de IJslandse Völsungen-saga, waarin Siegfried Sigurdr heet. Hij geldt als de zoon van Sigmundr, die in het Nibelungenlied Siegmund heet. We hebben hier dus twee verhalen over een Siegfried, zoon van Siegmund, die een draak doodt. Die moeten teruggaan op een ouder verhaal, een gedeelde traditie. Daarin was ook de ondergang van Siegfrieds moordenaars al opgenomen, want dat deel is ook in de Völsungen-saga aanwezig.
Hoe die oudere versie er precies uit heeft gezien, weet ik niet, maar we hebben een aanwijzing voor iets dat daar weer aan vooraf is gegaan. Het verhaal over de drakenkamp wordt namelijk aangehaald in de Beowulf, een Angelsaksisch gedicht dat (volgens de Britse geleerde J.R.R. Tolkien) in de achtste eeuw is gecomponeerd. Het grappige is nu dat in die versie niet Siegfried, maar Siegmund de drakendoder is.
Een historische kern??
Er blijft dus al met al weinig over van Siegfried de Drakendoder:
- zijn grootste daad behoort niet tot de oudste kern van de sage
- in het Nibelungenlied is de drakenkamp eigenlijk ombelangrijk.
Tegelijk is het verhaal van een krijger uit het post-Romeinse Xanten die dienst doet in het leger van Worms, eigenlijk heel plausibel. Ik moet steeds denken aan de schat van Lienden, die een Frankische vorst als Childerik – en vermoedelijk was het Childerik zelf – heeft betaald aan een lokale krijger. Die zal zeker geen Siegmund of Siegfried hebben geheten, maar de kern van de sage oogt niet implausibel.
Wat ik maar zeggen wil: misschien moet het Siegfriedmuseum ook wat aandacht besteden aan de mogelijke historische kern. Met twee vraagtekens erbij. Die kern is interessant genoeg, legt een verband met de Romeinse stad en zou wellicht kunnen helpen wat meer bezoekers te krijgen. Maar we kunnen natuurlijk ook in Nederland een museum openen voor de held van Nederland.
Zelfde tijdvak
Stil lezen in de Oudheid (1)juni 5, 2025
Paus Leo I en Attila de Hun (3)april 11, 2026
Wappies in de Oudheidjanuari 24, 2024
Het is best wel een leuk museum in Xanten, maar jouw suggestie om meer aandacht te schenken aan de historische achtergrond, lijkt me niet verkeerd. Misschien trek je meer bezoekers door de nadruk te leggen op dat Nederduits (Rijnlands) erfgoed.
Beowulf er even bij gepakt (Jan Jonk, p.55). De parallellen met de kern van de Nibelungen sage zijn inderdaad interessant.
In Kleef hebben ze het Koekkoek huis, een museum waar ze het gezamenlijk Nederlands/Duits erfgoed benadrukken.
Het zou jammer zijn als het museum in Xanten verdwijnt.
En Xanten is best een leuk stadje, hoewel Kleef meer te bieden heeft.
En met wat horeca erbij moet het lukken.
Eet bij Sieg friet.
Sieg friet? Patatje oorlog! 😁
Het bericht over de sluiting van museum is niet vrij toegankelijk en verder is er eigenlijk niets over. Het waarom – ach, we weten het ook wel, geen hond gaat er naar toe en het draait met verlies.
Terzijde, zo’n Peter Breedveld-stuk met jeremiade over domme mensen lost niets op. De gemiddelde mens haat gewoon kennis (behalve over voetbal natuurlijk) en Breedveld heeft behoorlijk de balk in het eigen oog met overschatting van intelligentie.
Misschien kunnen ze het verplaatsen naar het grote museum van APX? Hun slotstuk helemaal bovenin oogst sowieso wat mager, en de claim dat ‘onze’ (ahum) Siegfried nét ten noorden van de noordelijke stadspoort zou zijn geboren 9er staat een bordje) zou een aardige link kunnen zijn met de (karige!) vondsten die uit die tijd tentoongesteld worden. Maar APX is ‘heel serieus’, en misschien halen ze hun neus of voor de legende?