Heloten

Veel afbeeldingen van heloten zijn er niet en dat zegt wel iets. Dit zijn Spartaanse krijgers uit de archaïsche periode uit het museum van Sparta.

In de Oudheid waren alle mensen ongelijk. In elke stadstaat was burgerschap een voorrecht; ambten waren meestal voorbehouden aan rijke mannen; niet iedereen mocht dienen in het leger; niet iedereen mocht land bezitten; en vrijwel elke samenleving kende minstens één klasse van mensen die niet zichzelf bezaten. Zij waren onvrij. Dat alle leden van een samenleving voor de wet gelijk zouden zijn, dezelfde rechten hadden en vrij zouden zijn, bestond eenvoudigweg niet.

Heloten

De Spartaanse samenleving was op deze regel geen uitzondering. Ook hier waren de mensen verdeeld in verschillende standen, rangen en klassen. En ook hier bestonden onvrije arbeiders: de heloten. Doorgaans waren dit boeren, maar er zijn ook bedienden, bewakers en stalknechten bekend. Volgens de traditie was helotage ontstaan toen de Spartanen het aangrenzende Messenië onderwierpen en de bewoners, een ander volk dus, hun vrijheid ontnamen.

Niets hiervan is uniek en dat maakt helotage lastig om te definiëren. Krijgsgevangenen waren het bijvoorbeeld niet, hooguit de afstammelingen van krijgsgevangenen. Het is makkelijker aan te geven wat het niet is. In tegenstelling tot de slaven in Athene hadden heloten eigen gezinnen en dorpen. Ze waren geen privé-eigendom. Daarom noemt Pausanias ze ergens “de slaven van de gemeenschap”. Strabon zegt dat de heloten “een soort publieke slaven” waren, en andere auteurs meenden dat ze een categorie vormden tussen slaven en vrijen. Ik laat de precieze definitie voor wat ze is.

Mogelijk is helotage als verschijnsel ouder dan de onderwerping van Messenië. Het kan namelijk zijn dat de Doriërs, zoals de Grieken heetten waartoe de Spartanen behoorden, ergens na de instorting van het Bronstijdsysteem (dus rond 1200 v.Chr.) de Peloponnesos hebben onderworpen en de inheemse bevolking hun vrijheid ontnomen. Een argument voor deze theorie is dat het woord heilôtes verwant kan zijn aan een werkwoord dat “veroveren” betekent. Anderzijds is de Dorische invasie slecht begrepen en welbeschouwd ook maar een hypothese. Het is in elk geval niet verstandig een slecht begrepen fenomeen te gebruiken om een ander slecht begrepen fenomeen te verklaren.

De Messeniërs

Wat de oorsprong van helotage ook zij, het staat vast dat toen de Spartanen Messenië in de achtste of zevende eeuw v.Chr. veroverden, ze deze vorm van onvrijheid oplegden aan de inheemse bevolking. Die werd gedwongen het land te bewerken en moest de opbrengst afdragen aan de Spartanen. De Messeense gemeenschappen bleven echter intact en men mocht de eigen religieuze plechtigheden vieren. De heloten behielden dus hun Messeense identiteit, moeten zichzelf hebben gedefinieerd als een onderdrukte klasse en hoopten zichzelf te bevrijden. Xenofon schrijft dat heloten hun meesters rauw lustten en er zijn verschillende opstanden bekend.

Spartanen en heloten

Het grote aantal heloten dwong Sparta tot de strenge militaire discipline waarom het beroemd is. Zo werd de samenleving twee kanten op gestructureerd: de klasse – misschien is kaste een beter woord – van heloten werd vergroot, de eisen aan de Spartanen werden strikter. Laatstgenoemden waren voortdurend op hun hoede en het is dan ook niet verwonderlijk dat hun magistraten elk jaar de oorlog verklaarden aan Messenië. Als een Spartaan per ongeluk een heloot zou doden, gold dat niet als doodslag maar als krijgsverrichting.

Soms ging het er vriendelijker aan toe. Heloten mochten altijd dromen van bevrijding en we weten dat de Spartaanse overheid inderdaad weleens groepen bevrijdde. Die stonden bekend als neodamôdeis en mochten dienen in het Spartaanse leger, wat betekende dat ze deelden in de buit. Het is bekend dat voormalige heloten dienden als roeiers op de Spartaanse oorlogsschepen.

Het systeem stortte in de vierde eeuw v.Chr. in. In 371 versloeg de Thebaanse bevelhebber Epameinondas de Spartanen bij Leuktra. Vervolgens viel hij de Peloponnesos binnen, waar hij na een tweede overwinning de heloten van Messenië bevrijdde. De overgebleven heloten in het eigenlijke land rond Sparta werden later bevrijd door de hervormingsgezinde koning Kleomenes III (r.235-222) of de tyran Nabis (r.207-192).

Deel dit:

11 gedachtes over “Heloten

  1. Huibert Schijf

    De positie van Heloten doet me sterk denken aan lijfeigenen in de Middeleeuwen. Die hebben in Rusland nog heel lang bestaan. Denk aan Gogol Dode zielen.

    1. De lijeigenen in het oude Rusland hadden een heel andere positie. Die waren lijfeigenen van een landheer, en hadden wel degelijk welomschreven rechten. De Heloten waren, als ik de Duitse wikipedia goed begrijp, eigendom van de staat, die naar willekeur over ze kon beschikken, en die in elk geval ieder jaar de Heloten de oorlog verklaarde, zodat hetb doden van een een Heloot als oorlogsdaad kon gelden.

      1. Frans Buijs

        Een ander verschil is dat de Spartanen zo bang waren voor een opstand dat ze voortdurend aan het trainen waren om de beste soldaten van Griekenland te worden. En dus verzonnen ze smoesjes als het bovenstaande om de heloten eronder te houden. In de middeleeuwen werd lijfeigenschap gezien als iets dat door God bepaald was en gewoon zo hoorde.

  2. “In de Oudheid waren alle mensen ongelijk”. Als je Graeber&Wengrow, The Dawn of Everything, hebt gelezen kun je deze klaroenstoot toch wel in twijfel trekken. Veel bronnen zijn geproduceerd door lieden die hun eigen fenomenaalheid aan een ieder onder de neus wilden wrijven, terwijl gemeenschappen waar de individuele fenomenaalheid niet zo op de voorgrond stond, veel minder behoefte hadden aan het produceren van bronnen. Dat geeft nogal een vertekening.

    1. Ben Spaans

      Graeber was een anarchist, en deed/doet (er blijft postuum werk uitbracht worden) zoveel mogelijk zijn best om maar mogelijkheden open te laten dat een ‘anarchistische’ samenleving mogelijk is. Ook met zijn boek over piraten en de Verlichting.

      Dat gezegd zijnde, de ‘Oudheid’ is uiteraard niet de samenlevingen in Amerika, sub-Sahara Afrika en de Stille Zuidzee, het Noordpoolgebied.

      1. Frans Buijs

        Doet me denken aan een Amerikaans grapje: Je weet toch dat God de mensen ongelijk heeft geschapen? Samuel Colt heeft die fout hersteld.

  3. Roger Van Bever

    Dat boek was ook het eerste waar ik aan dacht. Heb het driemaal gelezen, ongelooflijk boeiend maar ook intrigerend. Die Tsjitsjikov is een grote schurk en probeert een handeltje te drijven door van boeren de ‘dode lijfeigenen’, die ze vergeten waren af te melden op te kopen met de bedoeling om grotere leningen te kunnen afkopen omdat hij meer zielen bezat als onderpand.
    De lijfeigenen in de middeleeuwen zijn vergelijkbaar zij het niet compleet. In Rusland was de lijfeigene echt het eigendom van de heer die hen bezat.

  4. Roger Van Bever

    …om grotere leningen te kunnen afkopen … moet zijn … om grote leningen te kunnen aangaan

  5. Dirk Zwysen

    De joden in Egypte waren volgens Exodus ook publieke slaven. Ze worden niet veroverd, maar omdat de farao vreest dat ze zouden kunnen samenspannen met een externe vijand en de Egyptenaren qua aantal overvleugelen, brengt hij hen in staatsslavernij. Het systeem was dus ook aan de schrijver van Exodus gekend en Spartanen moeten de farao goed begrepen hebben.

Reacties zijn gesloten.