De Cyrenaica (1)

De Cyrenaica was een van de belangrijkste én onbekendste regio’s uit de oude wereld. Hier lag een van de belangrijkste Griekse steden: Kyrene, het Latijnse Cyrene, met een beroemde joodse gemeenschap, een eigen filosofische school en handelscontacten in alle richtingen. Eigenlijk zou iedereen met hart voor de oude wereld deze stad moeten bezoeken – en ook het heiligdom van Slonta, de diverse havensteden en de kerkjes met hun mooie Byzantijnse mozaïeken. Gegeven de huidige politieke situatie – in de Cyrenaica heerst de militie van Khalifa Haftar – zal de onbekendheid nog wel even duren. Een blogje is misschien nuttig.

Het land

Ik grijp eerst terug op een eerdere beschrijving van de Mediterrane wereld, waarin ik erop wees dat het een verschrikkelijk verkreukeld landschap is, waarop alleen het lange stuk vanaf de Nijldelta tot en met halverwege Tunesië een uitzondering is. Hier bestaat de kustlijn niet uit rotsige eilanden en bizar gevormde baaien, hier is alles gelijkmatiger. De zee kent hier een stevige zeestroom van west naar oost. Een atmosferische kringloop (de Hadley Cell) maakt de regio echter een nogal droog klimaat heeft. Is noordelijk Afrika een uitzondering op het algemene patroon, dan is de Cyrenaica daarop weer een uitzondering, want hier verheft zich de hoogvlakte van de Gebel el-Akhdar, waarop de noordenwind leeg kan regenen. Allerlei kleine riviertjes stromen uit de bergen naar de zee, waardoor de Cyrenaica behoort tot de meest groene gebieden van de oude wereld. Gebel el-Akhdar betekent dan ook zoiets als “de groene bergen”.

U kunt zich de Cyrenaica het beste voorstellen als een reeks terrassen. Allereerst is er de kustvlakte, waarachter een lijn van steile heuvels en rotsen oprijst. Hier lagen de havensteden Euhesperides (het huidige Benghazi), Taucheira, Ptolemais en Apollonia; verder naar het oosten lag Antipyrgon (Tobruk). Achter de kusstrook begint een tweede terras en op het daar achter/boven liggende derde terras zijn de Griekse steden Kyrene en Barka gesticht.

Kolonisatie

Door die Griekse steden te noemen, heb ik impliciet aangegeven dat er sprake is geweest van kolonisatie. De kooplieden die hier als eersten aankwamen, zullen op weg zijn geweest naar Egypte: al in de Bronstijd voeren zeelieden vanuit Kreta pal zuid om zich bij de Cyrenaica door de west-oost-stroming mee te laten nemen naar de delta van de Nijl. De Grieken die zich in de zevende en zesde eeuw in de Cyrenaica vestigden, zullen echter hebben gezien dat landbouw hier eenvoudiger was dan in het moederland.

Onze bronnen, vooral Herodotos van Halikarnassos, suggereren de stichtingsjaren: bijvoorbeeld 630 v.Chr. voor Kyrene, maar archeologische vondsten hebben dit niet bevestigd. Op sommige plaatsen zijn oudere Griekse voorwerpen gevonden – die uiteraard wel duiden op handel maar niet per se op kolonisatie – en op andere plekken, waar al een stad zou moeten zijn, ontbreken de Griekse voorwerpen juist.

Ondertussen hadden ze contact met de mensen in het binnenland, de Libiërs. Over hen is, zoals over zoveel schriftloze volken, weinig bekend. Ook hun heiligdom in Slonta is bijvoorbeeld onmogelijk te dateren. De opvallende slangensculptuur kan op elk moment zijn vervaardigd, de offertafel lijkt door Griekse kunst te zijn geïnspireerd, en enkele tweehoofdige mensenfiguren kunnen zijn uitgehouwen op elk moment in de Prehistorie. Onverwacht bewijs komt uit Persepolis, waar een afbeelding is van tribuut brengende Libiërs, die arriveren met een ibex en een strijdwagen.