Drie Koningen

De drie wijzen uit het oosten bij koning Herodes. Byzantijns mozaïek uit de Chora-kerk in Istanbul.

Sint-Maarten, Sint-Nikolaas, Kerstmis, Drie Koningen: van de cadeautjesfeesten die de christenen in de winter vierden, is het laatste het minst bekend en ik denk dat het niet veel meer wordt gevierd. Op de ochtend van 6 januari kregen de kinderen koek te eten; in één stuk was een boon verstopt; wie die kreeg, werd met houtskool zwart gemaakt en was die dag koning. Hij was vrijgesteld van karweitjes, mocht zeggen wat er werd gegeten en deelde de cadeautjes uit. In vroeger eeuwen werden ook optochten gehouden en zongen kinderen liedjes om snoep op te halen. Ik miste de zwarte koning in de Zwarte Piet-discussie.

Het verhaal is bekend: de evangelist Matteüs vertelt dat kort na de geboorte van Jezus oosterse wijzen, die wisten dat een nieuwe ster aan de hemel de geboorte aankondigde van een koningskind, met geschenken op bezoek kwamen in Betlehem. Er is nergens sprake van drie koningen, al zijn de geschenken – goud, wierook en mirre – bepaald royaal voor een kraamvisite. Het Bijbelverhaal zit vol vreemde elementen en dan heb ik het niet over de ster, waarover het laatste woord nog niet is gezegd.

Minstens even curieus is de aanduiding van de bezoekers als “magiërs”. Dat klinkt alsof het tovenaars zijn en het is begrijpelijk dat oudere Bijbelvertalingen ervoor kozen er “wijzen” van te maken. Er wordt echter wel degelijk verwezen naar de offerspecialisten van het oude Perzië, de magoi. Het problematische is dat die niet bekendstaan als sterrenwichelaars: dat was een Babylonisch specialisme. Degenen die geïnteresseerd waren in de hemelse voortekens, stonden bekend als astrologoi, chaldaioi en mathematikoi. U leest er hier meer over.

De Perzische offerpriesters behoren bij een oeroude religie die bekendstaat als zoroastrisme. Ze is gesticht door de profeet Zarathustra, die ergens in de Late Bronstijd moet hebben geleefd in wat nu Oezbekistan heet, en die leerde dat de kosmos het strijdtoneel was van goed en kwaad, waarbij elke keuze van iedere gelovige de balans kon doen doorslaan.

Er is een hoop over deze godsdienst te vertellen: over de verering van het vuur, die in steden als Yazd en Isfahan nog altijd plaatsvindt; over de manier waarop Marco Polo als eerste westerling in de gaten had dat de magoi uit het kerstverhaal Iraanse vuurvereerders moesten zijn; over de wijze waarop de joden ideeën uit Perzië overnamen; over de politieke beladenheid van het onderzoek naar deze ontleningen.

Belangrijker is de vervlechting van religie met ethiek. Veel antieke culten draaiden om het offer en rituele reinheid, maar door de kosmos als strijdtoneel tussen een goede god en “de leugen” voor te stellen, veranderde Zarathustra het verschijnsel religie voorgoed. Het leidde tot een lawine aan nieuwe ideeën, zoals het laatste oordeel, hemel en hel. Het jodendom is erdoor beïnvloed en later het christendom en de islam. De vervlechting van religie en ethiek ontaarde in magnieterij, maar dat kunnen we Zarathustra niet aanrekenen.

[Mijn wekelijkse column op Sargasso, voor straks om half vier, die iets te vroeg op mijn eigen blog verscheen.]

6 gedachtes over “Drie Koningen

  1. Dirk

    Driekoningenzingen is in sommige delen van Vlaanderen nog populair. Vrijwel elke bakker in het Antwerpse verkoopt vandaag de taart met boon en gouden kroon. Vanavond maak ik één van mijn drie kindjes zwart met een verbrande kurk en gaan ze verkleed en van een ster voorzien op pad.
    Volgende maandag is het dan Verloren Maandag (maandag na de eerste zondag na Driekoningen), een dag waarop we in Antwerpen traditioneel worstenbrood en appelbollen eten, maar de verklaring daarvoor is minder duidelijk.

  2. mnb0

    Ik heb nog nooit Driekoningen gevierd en er ook nog nooit iets van gemerkt. Tussen mijn 5e en 18e woonde ik in Alkmaar en dan praten we over dik 30 tot 35 jaar geleden.

  3. mnb0

    En jouw columns zouden eerst hier en daarna pas op Sargasso moeten verschijnen, vind ik. Je wilt me toch niet weglokken van hier?

    1. De afspraak met Sargasso is dat zij het eerst krijgen. Heb ik geen moeite mee. Ik heb wel moeite met het juist afstellen van de automaat waarmee een stukje de volgende dag wordt gepost, zodat het stukje vandaag wat eerder verscheen.

  4. Vandaag, zes januari, is een heel grappige en vooral bijzondere dag,

    Grappig is het, dat het begin van de Romeinse burgeroorlogen (133-31) en het met het einde van de buitenlandse oorlogen samenvallende begin van de Pax Augusta in één (feest)dag zijn gecomprimeerd: Epifani/Theofanie (voornamelijk oostelijk Christendom) en Driekoningen (overwegend westelijk Christendom).
    Bijzonder, omdat eerstgenoemde feestdag verwijst naar het oversteken van de Rubicon door Gaius Julius Caesar (vermoedelijk 10 januari 49 BC), waarbij hij zich bereid toonde de zaak van de populares tot het bittere einde te bevechten, en laatstgenoemde naar de teruggave aan Gaius Julius Caesar Octavianus Augustus, het Jezuskind, van de in de oorlog tegen de Parthen door Crassus (53 BC) verloren veldtekens (ook die in Gallië, Spanje en Dalmatië werden teruggegeven/gevonden) door de vertegenwoordigers van de Parthische koning Phraates (20 BC), In het Evangelie, de Goede Boodschap, heten zij μάγοι ἀπὸ ἀνατολῶν, magiërs uit het Oosten. De teruggave is te zien op het beroemde kuras van de Augustus van Prima Porta.

Reacties zijn gesloten.