Een nieuwe aflevering van de onregelmatig verschijnende reeks faits divers, met deze keer vooral: hoe de oudheidkunde niet in het nieuws moet komen. De trouwe lezers van deze blog kennen mijn bezwaren en mogen dit blogje dus overslaan.

***

Een hop in het NRC Handelsblad

Eerst nog even de hop, de guitige vogel waarover ik eergisteren blogde. Dat deed ik naar aanleiding van een stuk in het NRC Handelsblad waarin stond dat het diertje naar Nederland was teruggekeerd. We lazen tevens dat in de gedichten van Homeros Odysseus op zijn reis een hop had als begeleider, wat mij verbaasde omdat ik dat niet had gelezen. Verschillende mensen bevestigden: er is geen hop in de Odyssee. Gert Knepper wees erop dat de hop in Aristofanes’ komedie De vogels de andere vogels één voor één oproept in wat misschien een parodie is op Odysseus’ afdaling naar de Onderwereld. Tot er een andere verklaring is, wil ik dit geloven, maar het is gewoon jammer dat NRC Handelsblad onjuiste informatie deelt.

Een mummie in de Volkskrant

Uiteraard ligt niemand wakker van een hop meer of minder. Pijnlijker is de fout die de Volkskrant haalde. Het raadsel – dat woord alleen al is een rode vlag – van de “mummie van de schreeuwende vrouw” zou zijn oplossing naderen. De meeste mummies hebben een gesloten mond, maar deze vrouw uit de vijftiende eeuw v.Chr. is gemummificeerd met open mond. Twee onderzoekers hebben het lichaam onder een CT-scan gelegd en vastgesteld dat dit niet ligt aan onprofessionele mummificatie.

Je vraagt je af welk doel met dit onderzoek is gediend. Elk mummieonderzoek veronderstelt een afweging tussen het wetenschappelijk belang en het verbod op lijkschennis. De ethische paragraaf van het betreffende wetenschappelijke artikel geeft aan dat de Egyptische autoriteiten toestemming hebben verleend, maar er staat niet bij waarom. Rode vlag.

“De opengesperde mond”, zo citeert de Volkskrant de twee onderzoekers, “zou het gevolg kunnen zijn van een gezichtsuitdrukking van lijden vóór de dood”. En met die constatering kon het speculeren een aanvang nemen. De dame had “mogelijk een zeldzame vorm van spierverstijving”. Mogelijk. “Maar over de exacte doodsoorzaak kunnen ze niets zeggen.” Kortom: geen nieuws.

Het bericht is om allerlei redenen teleurstellend. Er is geen nieuws. De krant verzuimde te vragen naar het doel van dit onderzoek. En de krant heeft niet gebeld met de spreekwoordelijke niet bij het onderzoek betrokken deskundige. The Guardian deed dat wel en kreeg boven tafel dat er in wetenschappelijke kring ernstige twijfels zijn, niet alleen over de aannames over het mummificatieproces, maar ook over die verondersteld zeldzame vorm van spierverstijving. Die bestond wellicht niet.

De bijziende ogen van onze democratie

Ik beschouw het NRC Handelsblad en de Volkskrant als de twee ogen van de Nederlandse democratie. Maar als het over de Oudheid gaat, zijn ze wat bijziend. Laten we zeggen dat NRC Handelsblad dit keer een brillenglas -2 nodig had. De Volkskrant was deze week sterk bijziend. Zeg maar -8.

In beide gevallen heet de ontbrekende bril wetenschapsredactie. Oudheidkunde is een wetenschap; oudheidkundige informatie is wetenschappelijke informatie; en dus moet de materie worden behandeld door de wetenschapsredactie, die even contact opneemt met een oudheidkundige die niet is betrokken bij het onderzoek. Maar ook zonder zo’n consultatie zou een wetenschapsjournalist hebben herkend dat het mummie-onderzoeksteam te eenzijdig was samengesteld en dat de literatuurlijst slechts één taal bevatte. Als u wil weten waarom dat weer twee rode vlaggen zijn, moet u maar even kijken op de website van de Vereniging voor Wetenschapsjournalistiek en Communicatie Nederland. Die hop is geen drama, maar die mummie had de krant niet mogen halen.

Garbage in, garbage out

De hamvraag is waarom oudheidkundige informatie niet is behandeld door de wetenschapsredactie. Want dit gebeurt namelijk heel vaak. De verklaring is simpel: omdat oudheidkundigen zelf hun wetenschap niet presenteren als wetenschap. Daarvan hadden we afgelopen week ook een ontluisterend voorbeeld.

Dit is afkomstig van de opgraving in Herwen, en het team aldaar doet tenminste iets om te vertellen over zijn activiteiten. Daarvoor neem ik mijn hoed af. En ook: men schreef er eerlijk bij dat de afbeelding, die de archeologen door AI hadden laten maken en naar buiten brachten omdat het de dag van het bier was, niet berustte op feiten.

Maar mijn hemel… als het niet feitelijk correct is, breng dit dan gewoon niet naar buiten. Zulke bierglazen bestonden niet in de Romeinse tijd, deze helm is absurd en waskaarsen waren een luxe die zelfs een officier zich niet kon permitteren. Het AI-plaatje is klungelig, met licht dat van achteren binnenvalt maar de gezichten van voren belicht. Dit is, kortom, een illustratie die niets illustreert. Nou ja, vooruit, het illustreert wél iets. Namelijk de traditie dat we met rechtenvrije reproducties van negentiende-eeuwse schilderijen, achttiende-eeuwse gravures of Renaissance-fresco’s ons eigen vakgebied er zo goedkoop mogelijk uit laten zien.

Hoe dan wel?

De archeologen van Herwen hebben bovendien hun verhaal opgehangen aan andermans agenda: de dag van het bier. Maar weet je, oudheidkunde is een wetenschap hè. Als je serieus genomen wenst te worden, leg je uit welke sociaalwetenschappelijke hypothese je aan het testen bent. Volg niet andermans actualiteit, maar vertel wat je zelf doet, waar je eigen wetenschappelijke innovatie zit, wat je bijdragen zijn aan andere wetenschappen, wat je belang is.

Wat ik maar zeggen wil: lieve archeologen in Herwen, lieve andere oudheidkundigen: leg je wetenschap uit als wetenschap, dan begrijpen journalisten waarom ze oudheidkundige informatie naar de wetenschapsredactie moeten sturen. Dank jullie wel.

Het ziet er niet best uit voor Libanon. Als u meer wil weten over dat geteisterde land, lees dan mijn boek. Deze blog kunt u ook volgen via een Whatsapp-kanaal.