Soms formuleert iemand iets zó geniaal, dat je niet herkent dat het onzin is. Neem de christelijke auteur Tertullianus, die zich retorisch afvroeg wat Athene van doen had met Jeruzalem, ja, wat de Academie van Plato van doen had met de kerk van Christus. Anders gezegd: wat hadden christenen te maken met de algemene cultuur van de Mediterrane wereld?noot
Die veelgeciteerde uitspraak heeft de verhoudingen danig op scherp gezet. Het ontbreekt niet aan moderne publicaties die benadrukken hoe verschrikkelijk revolutionair het christendom wel niet is geweest. Soms presenteren ze het nieuwe geloof als iets prachtigs, terwijl andere auteurs de gelovigen de totale barbarij in de schoenen schuiven. In beide gevallen neemt men een tegenstelling aan die helemaal niet heeft bestaan. Je hoeft geen diepgaande studie gemaakt te hebben van de grote negentiende-eeuwse geleerden om te weten dat ze om de haverklap zeiden dat een nieuw idee alleen valt te verwoorden in termen van bestaande ideeën. Wat het christendom bracht aan vernieuwing, moet gewoon verankerd zijn geweest in de gewone Mediterrane cultuur. Tertullianus overdreef.
Een mooi voorbeeld van de gewoonheid van het christendom is te vinden in de Brief aan Titus. De auteur legt uit hoe de gemeenschap op Kreta zich moet organiseren.
Oudere mannen moeten sober, waardig en bezonnen zijn, en gezond in het geloof, de liefde en de volharding. Ook oudere vrouwen moeten zich ingetogen gedragen, ze mogen niet kwaadspreken of verslaafd zijn aan wijn. Ze moeten goede raad weten te geven en de jonge vrouwen voorhouden dat ze hun man en kinderen moeten liefhebben, dat ze ingetogen, kuis, zorgzaam in het huishouden en vriendelijk moeten zijn, en dat ze het gezag van hun man moeten erkennen. Dan wordt het woord van God in ere gehouden.
Roep ook jonge mannen op in alles ingetogen te zijn. Geef zelf met goede daden het voorbeeld, laat je leer zuiver en waardig zijn, en verkondig de heilzame, onbetwistbare boodschap, zodat onze tegenstanders beschaamd staan en niets kwaads over ons kunnen zeggen.
Slaven moeten in alles het gezag van hun meester erkennen en het hem naar de zin maken. Ze mogen hem niet tegenspreken of van hem stelen, maar moeten laten zien dat ze volkomen betrouwbaar zijn. Dan verhogen ze in alles wat ze doen het aanzien van de leer van God, onze redder. noot
Dit had ook door een Griekse of Romeinse auteur geschreven kunnen zijn. Zie eventueel de hierboven afgebeelde inscriptie. De bezonnenheid en ingetogenheid die de auteur van de Brief aan Titus verwacht van oude en jonge mannen, gold als een vanzelfsprekende deugd. Idemdito dat vrouwen niet mochten roddelen en niet naar de fles moesten grijpen. Beide waren standaardthema’s. Ik heb al eens over dronken oude vrouwen geschreven.
En de slaaf, die moest het gezag van zijn meester erkennen, mocht niet stelen, mocht zijn baas niet tegenspreken. Ook geen ongebruikelijk advies in de oude wereld.
Het is allemaal zó vreselijk voorspelbaar dat je je bijna zou afvragen waarom dit überhaupt geschreven moest worden. Bijna, want het antwoord is gegeven in het terloopse zinnetje “zodat onze tegenstanders niets kwaads over ons kunnen zeggen”. In elk geval: als het christendom iets nieuws bracht, is dat niet te vinden in deze woorden uit de Brief aan Titus.
[Een overzicht van deze reeks over het Nieuwe Testament is hier.]
Liberchies
De Bataafse Opstand (1)
Een dynastiek monument
Beste Jona,
Dat er overeenkomsten bestaan tussen “Athene” en “Jeruzalem” leidt niet vanzelf tot de conclusie dat de verschillen niet zo groot zijn. Dat is m.i. een drogredenering. Een muis heeft vanalles gemeen met een hagedis, maar de wezenlijke verschillen (warm- of koudbloedigheid, geboren of uit een ei gekropen) maakt de een fundamenteel anders dan de ander.
De contrasten die Tertullianus als apologeet schetst dienen een retorisch doel. Ongetwijfeld denkt hij aan Handelingen 17, waarin Paulus in Athene op beelden en tempels van goden stuit en vervolgens een toespraak houdt over zijn God: die is niet afhankelijk van onderhoud door mensen (kennelijk ook niet in de tempel in Jeruzalem), maar is zelf de gever van leven en wil zich door iedereen laten vinden. Dat godsbeeld is fundamenteel anders dan wat men in Athene gewend was.
De aansporingen tot deugdzaam gedrag in de brief aan Titus doen inderdaad denken aan niet-christelijke teksten die een bepaalde moraal voorschrijven, maar een (opnieuw fundamenteel) verschil zit m.i. in de (herhaaldelijk, niet “terloops” genoemde) relevantie van deugdzaam gedrag voor de verhouding tot God. Christenen kregen met afkeer en soms vervolging te maken omdat hun gehoorzaamheid aan God in enkele gevallen leidde tot ONgehoorzaamheid aan de staat of aan maatschappelijke conventies. Het doel van aansporingen als die in Titus 2 (en 1 Petrus 2:13-20) is dat áls er van christenen kwaad werd gesproken, het niet om gedrag mocht gaan dat vanzelfsprekend ondeugdzaam was.
Dat christenen in God een hogere autoriteit zagen dan in de staat, hangt samen met iets wat je wel degelijk “revolutionair” kunt noemen: het beloofde Koninkrijk. Het perspectief dat deze bovenaardse regering gebrekkig menselijk bestuur zal omwentelen en alle denkbare problemen uit de weg zal ruimen inclusief de dood – zo’n krachtige stimulans lees ik niet in andere teksten die tot deugdzaam leven aansporen.
Dank en hartelijke groet, Alexander
Dat snijdt zeker hout. Ik had blijkbaar in de slotalinea beter de nadruk moeten leggen op de vervolgingscontext (“zodat onze tegenstanders niets kwaads over ons kunnen zeggen”).
Het was mij duidelijk.
Het probleem is dat als een nieuwe stroming teveel van het bestaande overneemt, het nieuwe niet op zal vallen en de markt al vergeven is. Dat kon in het geval van het christendom gebeuren op het gebied van de cultuur (slavernij werd in beginsel aanvaard), de filosofie (het christendom is in wezen platonisme, hoort men wel zeggen), ethiek (de huiselijke codes zoals deze van Titus), en nog wat meer.
De vroege christelijke beweging nam inderdaad veel van de omgeving over, toen het schokkend nieuwe naar de achtergrond ging en ze zich voor de leidende sectoren in de samenleving aanvaardbaar probeerden te maken. Ze begonnen zichzelf te verklaren in de gangbare termen en het ‘verburgerlijkte‘. ‘Institutionaliseerde‘ is ook goed.
Maar ondertussen herinnerden rondtrekkende predikers aan de radicaliteit van het eerste uur, waarover trouwens ook het een en ander al schriftelijk overgeleverd werd -wat toch iets bestendiger is. Zo overleefden de oproep om alles achter te laten, bezittingen te verkopen en de opbrengst aan de armen te geven, dat de eerste de laatste zal zijn en andersom, enz. Vreemd genoeg was dat ethos van de radicale naastenliefde ook mogelijk voor gevestigde christenen in hun gezinsleven. In een omgeving die geen medelijden had met de verschoppelingen (wezen, vondelingen, weduwes, dagloners, slaven, hoertjes), betoonden de christenen als enigen zorg voor die groepen. Als enigen, dat wil zeggen, daarin was het revolutionair nieuw. Geen wonder dat het snel groeide. Halverwege de derde eeuw, in de tijd van bisschop Cornelius, had de kerk van Rome vijftienhonderd behoeftigen onder haar hoede. Een eeuw later legde Basilius in Caesarea de grondslagen van wat ziekenhuizen zouden worden. Ongeveer in die tijd ook verzuchtte keizer Julianus, ‘de afvallige‘, dat de oude religies tegenover de naastenliefde van de christenen geen schijn van kans had.
Het staat bekend als ‘framen’, en wordt heden ten dage (nog steeds) volop gebruikt in de politiek.
Ook al is er geen echte tegenstelling, geen echt punt van onderscheid, geen echt fout feit, door het heel hard te roepen creëer je een bepaalde aanname bij je achterban die blijft hangen ook als je je woorden terugneemt. En daar gaat het om.
Tertullianus was niet geïnteresseerd in verschillen of overeenkomsten, hij wilde een afstand creëren. Met succes.