Voor sommige negentiende-eeuwse reizigers was hun grote reis het begin van een wetenschappelijke loopbaan, zoals bij de Engelsman Charles Darwin, de Duitser Alexander von Humboldt of de Nederlander Christiaan Snouck Hurgronje (1857-1936). Hij was de grootste Nederlandse islamkenner van zijn generatie. Hij had die kennis onder andere verkregen door zijn veldwerk. Mekka in de tweede helft van de negentiende eeuw. Schetsen uit het dagelijks leven (Atlas 2007) luidt de Nederlandse titel van zijn grote studie. Het boek is goed leesbaar vanuit het Duits vertaald. De vertaling is voorzien van een uitgebreide inleiding en met een magnifieke collectie foto’s die Snouck Hurgronje zelf heeft verzameld.

Iedere moderne antropoloog zal Snouck Hurgronje’s veldwerk in dat voor Moslims zo heilige bedevaartsoort herkennen als een gewaagde − bij ontdekking zou hij zonder pardon zijn geëxecuteerd − en misschien controversiële vorm van participerende observatie. Hij had zich goed voorbereid door zich tot de islam te bekeren en hij vermomde zich als pelgrim. Nadat Snouck Hurgronje in Mekka aankwam, kocht hij via een tussenhandelaar een slavin, een jonge, Ethiopische vrouw, van wie de naam onbekend is gebleven, net als de rest van haar leven. De Ethiopische vrouw werd zijn belangrijkste informante over het leven van vrouwen in Saoedi-Arabië. Ook tegenwoordig nog een gesloten wereld voor mannelijke onderzoekers.

Impressies

Snouck Hurgronje geeft, zoals hij zelf zegt, impressies van het openbare en het familieleven. Zo beschrijft hij de slavenmarkt en die beschrijving geeft een idee hoe de schrijver observeerde. Hij merkt op dat wie moet denken aan de voormalige zwarte slaven in de Verenigde Staten, meteen een onaangename indruk van de markt zal overhouden. Die eerste indruk is echter onjuist, meent Snouck Hurgronje met een voor hem karakteristieke redenering. Hij neemt waar dat de koper van een slaaf luistert naar de slavenhandelaar die hem tong en tanden van de slaaf laat zien. Maar de verstandige koper praat ook met de slaaf zelf om te zien wat het voor iemand hij is. Geen koper haalt het namelijk in zijn hoofd om een slaaf tegen zijn wil te kopen, en zeker geen slavin. Want als zij ontevreden is in het huis van de eigenaar dan zal ze zeggen ‘verkoop mij’ en het gebeurt zelden dat de eigenaar daaraan geen gevolg zal geven. De eigenaar kan de slaaf bestraffen door hem met een rietje op zijn voetzolen te slaan, maar:

heeft de Europeaan gelijk wanneer hij zijn observatie (…) thuis voor de waarheid over de slavernij uitvent? Beslist niet. Een beetje meer ervaring zou hem namelijk geleerd hebben dat de Arabier zijn zoon niet minder (…) slaat. De reiziger is niet getuige geweest van een scène uit het slavenleven, maar van een staaltje van Arabische opvoedkunde, die gelijk is voor slaven en kinderen, en die volledig verschilt van moderne ideeën daarover.

Wat we zien is niet altijd wat er in werkelijkheid gebeurt, is de verstandig les.

Familieleven

Over het leven van vrouwen binnenshuis heeft hij ook een redenering. Hij begint met de misvatting te corrigeren dat het achterhuis van een moslim uit een soort gevangenis zou bestaan waar vier vrouwen de luimen van hun heer dienen. Niets is minder waar. Wel is het zo dat voor de Europese bezoeker vrouwen gesluierd zijn.

Want hoewel het sluieren van de vrouw (…) niet tot de islamitische Wet behoort, het behoort tot de gewoonten, volgens welke men in de steden van de grote landen met een mohammedaanse cultuur betrekkelijk precies leeft.

Zakenvrienden weten niet van elkaar hoe hun familieleven in elkaar zit. Bij goede vrienden ligt dat anders, hoewel dat weer afhangt van de maatschappelijke status van de families. Bij rijke handelaren of hoge ambtenaren komen de families wel bij elkaar over de vloer, maar de mannen en vrouwen blijven gescheiden. Snouck Hurgronje vertelt dat er zelfs gevallen zijn waarbij twee vrienden hun vrouwen uit elkaar houden om te zorgen dat hun geroddel hun goede relaties niet verstoort. De scheiding tussen geslachten kan ook losser zijn, bijvoorbeeld als de vrouw in een andere kamer met een op een kier openstaande deur zit en zo het gesprek tussen de twee mannen kan volgen en daar soms aan deelneemt.

Een belangrijke reden waardoor de beperkingen in het sociale verkeer zich steeds strenger hebben ontwikkeld is nu juist de losheid van de islamitische huwelijksband.

De vrouw zou het haar echtgenoot heel moeilijk kunnen maken als zij een andere man wenst. De echtgenoot zou in korte tijd gedwongen zijn haar vrijheid terug te geven. Zou de man die vrees niet hebben dan zouden er ook minder sluiers en gordijnen zijn.

Wanneer naar het oordeel van de man zulke vrees is uitgesloten, worden deze verwijderd, zo veel als dat mogelijk is zonder boze tongen in beweging te brengen.

Polygamie

Over polygamie merkt Snouck Hurgronje op dat alleen heel rijke lieden een enkele keer gebruik maken van de toestemming van de Wet om vier vrouwen tegelijk als echtgenotes te hebben. Maar

nog afgezien van de niet te onderschatten moeilijkheden die polygamie in de praktijk zou veroorzaken, voor mensen uit midden- en lagere klasse zijn ook de kosten van een dergelijke luxe veel te hoog voor hen.

Dus is monogamie is de regel. Wat de islamitische familie haar eigenheid geeft is de losheid van de huwelijksband. De man kan zijn vrouw zonder opgaaf van redenen verstoten. Maar ook hier plaats Snouck Hurgronje weer een kanttekening:

Maar de man laat zich daarvan weerhouden uit consideratie voor de familieleden van zijn vrouw, of omdat de kosten van het onvermijdelijke nieuwe huwelijk en de scheiding hem te hoog worden.

Maar de man ziet zelden van de scheiding af uit medelijden voor zijn vrouw.

Atjeh

Snouck Hurgronje komt als regeringsadviseur met nota’s over hoe om te gaan met moslims in Nederlands-Indië. Zijn advies kwam er heel kort op neer om de islamitische bevolkingsgroep met rust te laten, maar wel een strikte scheiding tussen kerk en staat aan te brengen.

In zijn omvangrijke studie De Atjehers uit 1893 maakt hij in de inleiding opmerkingen hoe je je onderzoek moet doen.

Wanneer het waar is dat zij “de betekenis (…) der vraag niet begrepen”, dan was het de schuld van hem die de vraag stelde. De hoofden erkennen bovendien zeer ongaarne, dat eene hunner instellingen in strijd is met de Islam, en in gemoede weten zij dit ook niet, daar zij theologen noch juristen zijn.

Controversieel is zijn rol als adviseur van het Indisch Gouvernement, en met name van generaal Jo van Heutsz, in zijn strijd tegen opstandige Atjeërs in het noorden van Sumatra. Een langdurig conflict dat − ook toen al – gezien kan worden als een botsing tussen lokaal nationalisme en globale oliebelangen. Zijn adviezen leidden tot een gedeeltelijke overwinning van het Koninklijk Nederlands-Indische Leger in 1904. Met 100.000 doden werd het de bloedigste slachtpartij van een inheemse bevolkingsgroep in de koloniale geschiedenis van Nederland. Zo kan Snouck Hurgronje gezien worden als een voorloper van de antropologen die later in Vietnam, Irak en Afghanistan het Amerikaanse leger adviseerden.

Wie bereid is een honderd twintig jaar oud boek te lezen, ziet dat Snouck Hurgronje een weldadig tegenwicht voor de huidige opgewonden discussies over de islam biedt.

• Christaan Snouck Hurgronje, Mekka in de tweede helft van de negentiende eeuw. Schetsen uit het dagelijks leven (2007; €45,00)
• Philip Dröge, Pelgrim (€14,99): biografie met nadruk op Snoucks Indische jaren.
• Wim van den Doel, Snouck (2o21; €49,99): mooie, zakelijke en informatieve levensschets van Snouck Hurgronje.

[Uw vaste blogger, Jona Lendering, brengt een bezoek aan het ziekenhuis. Niks ernstigs, en voor deze blog maakt het niet uit. Die heeft immers gastauteurs, die de komende tijd het stokje overnemen. Vandaag dus een aflevering uit de reeks geliefde boeken: de negenentwintigste bijdrage alweer van Huibert Schijf. Bedankt Huibert!]