Misschien herinnert u zich dat ik een tijdje geleden bezig was met Filon van Byblos. Dat is een Grieks schrijvende auteur uit de Romeinse tijd die schreef over de mythen van het oude Fenicië. Zijn driedubbele identiteit is al interessant, net als de Fenicische verhalen. Die documenteren enerzijds een godsdienst die naast het Jodendom heeft bestaan, en anderzijds een tussenschakel was tussen het oude Nabije Oosten en Griekenland. Maar het meest boeiend is hoe die informatie tot ons is gekomen.

Bestond Sanchouniathon?

De zeven fragmenten van Filon van Byblos, die leefde rond 130 na Chr., zijn overgeleverd door de christelijke auteur Eusebios, twee eeuwen later. Misschien heeft die Filon niet zelf gelezen en citeert hij een uittreksel door de filosoof Porfyrios, maar dat laat ik even rusten. Filon claimt nergens dat hij zelf de Fenicische mythen heeft gelezen: hij vertelt alleen maar na wat hij las bij een zekere Sanchouniathon. Die zou hebben geleefd in de tijd van de Trojaanse Oorlog, dus zeg maar rond 1200 v.Chr., en op zijn beurt weer ene Taäutos navertellen.

Bent u er nog? De informatiestroom zou dus Taäutos > Sanchouniathon > Filon > (Porfyrios >) Eusebios zijn. Het probleem is nu dat de informatie die Filon toeschrijft aan Sanchouniathon met geen mogelijkheid vóór 300 v.Chr. kan zijn geschreven. (Voor de liefhebbers: de door Filon aangehaalde teksten zijn beïnvloed door Euhemeros, die leefde rond 300.) Er is daarom wel geopperd dat zowel Sanchouniathon als Taäutos verzinsels zijn van Filon. Eusebios zou een literaire fictie letterlijk hebben genomen.

Maar voor wat het waard is: de naam Sanchouniathon heeft bestaan en is Fenicisch. Of Punisch, maar dat is grosso modo hetzelfde. Dat weten we omdat in Sousse, het antieke Hadrumetum, ooit een grafschrift is opgegraven waarop de naam Sknytn, “de god Sakan heeft geschonken”, staat vermeld. Niet dat dit de laatste rustplaats is van Filons Sanchouniathon, maar de inscriptie bewijst dat de naam geen verzinsel is.

Sousse, Straatsburg, Sint-Petersburg

Ik ben een paar keer in het museum in Sousse geweest, waar een prachtige opstelling is van Punische grafstenen. Geen Sknytn. Navraag leverde evenmin iets op. Tot ik bij toeval ontdekte dat Brien Garnand uit Leiden alles weet over inscripties. Die wist te vertellen dat de stèle uit Sousse is gevonden door de Duitse archeoloog Julius Eutin (1839-1913), die haar heeft meegenomen naar Straatsburg. Dat leek, een maand of twee geleden, het einde van de speurtocht. Het Palais Rohan, het museum van Straatsburg, is immers in 1944 bij een bombardement zwaar beschadigd.

Begin mei – ik was nota bene in Tunesië – ontdekte Garnand echter nog iets. Het blijkt dat Eutin diverse stèles heeft gedoneerd aan de Hermitage in Sint-Petersburg. En daaronder was ook de stèle met de naam Sknytn. Ze is dus niet verloren, al is ze, gegeven de politieke situatie van dit moment, nogal lastig bereikbaar.

Niet dat ik dringende haast heb. Dankzij de kleitabletten van Ugarit weten we dat de informatie die Filon toeschrijft aan Sanchouniathon inderdaad oeroud is. Filon lijkt dus toegang te hebben gehad tot een authentieke Fenicische bron, met een authentieke Fenicische naam, maar lijkt die een millennium te vroeg te hebben gedateerd.

Deze blog kunt u ook volgen via een Whatsapp-kanaal.

Zelfde tijdvak

De Russen komen
oktober 20, 2015

Vom Nutzen und Nachteil der Historie für das Leben (2)
januari 28, 2017

Eedaflegging
juli 18, 2019