De Romeinen vierden het feest van de Lupercalia en het was in het jaar waarin Julius Caesar en Marcus Antonius het consulaat bekleedden. Omgerekend naar onze kalender: het was 15 februari 44 v.Chr. Trouwe lezers van deze blog weten dat ze vandaag het antwoord mogen verwachten op de vraag wat Julius Caesar vandaag 2069 jaar geleden deed.
Dat is echter nog niet zo gemakkelijk, hoewel er iets opvallends gebeurde en we daarover volop bronnen hebben. Daaronder is een zeer uitgebreide bron, die ik zo meteen integraal zal citeren. Maar we snappen het niet.
De situatie
Wat we wel snappen, is de situatie. Caesar had in de Tweede Burgeroorlog de Senaat verslagen en de alleenheerschappij gevestigd. Alleen in Syrië en op het Iberische Schiereiland waren nog verzetshaarden van tegenstanders die, met de smoes dat ze opkwamen voor de eer van de republiek, hun eigen belangen dienden. Dat was ergerlijk, maar Caesar had urgentere problemen aan het hoofd.
Het voornaamste was dat hij te machtig was voor het republikeinse bestel. Onze bronnen documenteren op velerlei manieren de geruchten dat hij koning zou hebben willen worden, en toen ik in eind 2020 begon aan deze reeks blogjes, meende ook ik dat dat zijn ambitie was. Inmiddels weet ik het zo zeker niet meer.
Om te beginnen documenteren onze bronnen niet alleen de geruchten over koningschapsplannen, maar ook Caesars expliciete afwijzing van dat voornemen. Lees maar hier. Verder vraag ik me af of een Caesar, die koningen als voetveeg gebruikte en op z’n best benutte als bondgenoot, het koningschap wel zag als een nastrevenswaardige positie. Bedenk dat de Senaat de gewoonte had koningen te laten wachten in het voorportaal van de vergaderzaal. En tot slot: de dictatuur die hij uiteindelijk koos, was ongebruikelijk maar wel constitutioneel. Anders dan je weleens leest, was er geen maximumtermijn van zes maanden. Er zijn voorbeelden van dictatoren die langer dienden.
De permanente dictatuur
Wat ik ben komen te denken – en ik claim niet dat ik alles heb gelezen – is dat de ontevreden senatoren besloten dat moord de enige uitweg was, juist omdat Caesar een constitutionele uitweg leek te hebben gevonden. Zolang het erop leek dat Caesar geen oplossing vond of zich zou verlagen tot het koningschap, konden de senatoren zich verenigen met een tijdelijke dictatuur. Dat die tien jaar duurde was al verontrustend, maar toen het permanent bleek te worden, was duidelijk dat de republiek niet hersteld zou worden. Toen werd het tijd voor actie.
En dit was dus de situatie in de eerste weken van 44 v.Chr.: een volk dat Caesar op handen droeg en hem tot koning wilde maken, een Caesar die een andere oplossing meende te hebben gevonden, senatoren die hoopten op een faux pas en – toen die uitbleef – redeneerden dat Caesar dood moest voordat hij zou afreizen naar de veiligheid van zijn leger. Tot slot was er nog een meerderheid, het denkende deel der natie, die redeneerde dat Caesar in leven moest blijven omdat anders de bloederige gevolgen niet waren te overzien.
Cicero had daar al het najaar van 46 op gewezen.noot De samenzweerders meenden dat een Cicero, omwille van diens voorzichtigheid, ongeschikt was voor actie. De tijd zou hem echter gelijk gegeven. Zo was volgens mij de situatie toen de Romeinen in 44 v.Chr. de Lupercalia gingen vieren.
[Zo meteen meer. Een overzicht van de reeks #RealTimeCaesar is hier.]
Zelfde tijdvak
De joodse Diaspora (2)mei 12, 2024
III Gallica (1)mei 20, 2023
Voorislamitisch Iran (5): Parthen en Romeinenaugustus 10, 2011
Waar komt het idee dat de maximumtermijn voor een dictator 6 maanden was dan juist vandaan? En welke dictators, buiten Sulla en Caesar, waren langer dan een half jaar in functie?
Ik denk dat het idee is voortgekomen uit de systeemdwang van de Renaissance, toen ze ook verklaarden dat het getal 4 moest worden geschreven als IV en 18 als XVIII, hoewel er geen regel was en we IIII en XIIX kennen. Zulke ideeën blijven daarna hangen, in weerwil van de feitelijke documentatie.
De langere dictaturen zijn voor zover ik weet uit de Punische Oorlogen, maar ik ben er niet helemaal zeker van.
“Maar we snappen het niet.”
Dat is weer een mooie gelegenheid om een lievelingshobby te beoefenen: speculeren. Eerst een paar feiten.
“Het staat vast dat Caesar op de hoogte was.” (7 februari)
“geruchten dat hij koning zou hebben willen worden”
Sjuul was niet dom, dus we kunnen aannemen dat hij dat níét wilde – maar wel de macht die er bij hoorde. Wie had er belang bij die geruchten? Niet Sjuul. Wel de
“even ontevreden was de groep rond Gaius Cassius Longinus” (7 februari)
Die legde zich er niet bij neer
“dat hij te machtig was voor het republikeinse bestel”.
Aan de andere kant was Sjuul bepaald niet dom. Vandaar zijn reactie op
“Het incident met de diadeem op het standbeeld” (23 januari).
Dus speculeer ik drie dingen. Ten eerste vonden de samenzweerders een manier om Sjuul het diadeem op te dringen op een moment dat hij het moeilijk kon weigeren, namelijk terwijl hij toegejuicht werd door het volk, dat zijn kroning wilde. Ten tweede veronderstelde Sjuul ten onrechte dat hij zich veilig had gesteld door (zie boven) het koningschap expliciet te weigeren. Hij was niet op voorbereid op de gemene truc die de samenzweerders (zie het volgende stuk over Marcus Antonius) uithaalden. Ten derde veronderstelden de samenzweerders dat ze de komende burgeroorlog konden voorkomen – eveneens ten onrechte.
Ik pas de Wet van de Onvoorziene Consequenties toe. Die zorgt er in de menselijke geschiedenis wel vaker voor dat slimme intriges rampzalig uitpakken.
Ziedaar.
Durf ik ook nog te veronderstellen dat Octavianus (het grootste politieke genie uit de Oudheid) er een les uit trok en daarom de senatoriële ijdelheid zorgvuldig bleef strelen.
Lijst met Romeinen die het ambt van Dictator hebben bekleedt https://en.wikipedia.org/wiki/List_of_Roman_dictators
Geen van deze lijken langer te hebben gediend dan het jaar dat ze benoemd werden, totdat Sulla en Caesar in beeld kwamen, die het ambt van Dictator eigenlijk fundamenteel veranderden.
(De MB had ook zelf even kunnen checken…)