Caesar neemt bestuurlijke maatregelen

Als ik u zeg dat het oktober, november was in het jaar waarin Julius Caesar (voor de derde keer) en Marcus Aemilius Lepidus het consulaat uitoefenden, en als ik dat omreken augustus, september 46 v.Chr. op onze kalender, dan weet u dat u antwoord zult krijgen op de vraag wat Julius Caesar vandaag 2069 jaar geleden liep te doen.

Nou, er gebeurde van alles. Om te beginnen kwam vermoedelijk rond deze tijd het bericht dat in Syrië Sextus Julius Caesar was gedood: een verwant van Caesar, een vertrouwde adviseur en iemand die hem zou kunnen opvolgen als pater familias van de familie Julius. En als alleenheerser, indien Caesar plannen zou hebben gehad een erfelijke monarchie te stichten.

Het herstel van de republiek

Vermoedelijk had hij die niet. We hebben een aanwijzing in de correspondentie van Cicero. Die had in een recente rechtszaak de verdediging op zich genomen van Marcus Claudius Marcellus, een van Caesars meest geduchte tegenstanders in de jaren vóór de Tweede Burgeroorlog. Marcellus verbleef als balling op het eiland Lesbos, maar veel senatoren wilden dat hij zou terugkeren. We zullen het later nog over hem hebben; voor het moment volstaat de constatering dat Cicero in een brief uit september (“onze” november) van oordeel is dat Caesars ambitie is de republiek in een waardige vorm te herstellen.noot Cicero, Brieven aan vrienden 13.68. Zeg maar zoals Sulla had geprobeerd.

Het herstel van de republiek, in een waardige vorm of niet, viel op dit moment in elk geval samen met het eigenbelang van de dictator-voor-tien-jaren. Het imperium, zijn imperium inmiddels, moest bestuurbaar zijn. In de late zomer van 46 volgde daarom de ene na de andere bestuurlijke maatregel. Om te beginnen maakte Caesar een begin met het ontslaan van de veteranen uit zijn legers. Ze hadden al veel eerder moeten zijn gedemobiliseerd en waren onrustig. Caesar moest die bron van onvrede wegnemen.

In deze jaren werd land toegewezen aan veteranen in Nîmes, Orange, Vienne en Lyon: de benedenloop van de Rhône werd zo beveiligd, zodat de eerder veroverde Gallische gebieden altijd bereikbaar zouden zijn. Caesar zette in deze tijd de eerste stappen naar een beroepsleger, waarvan de soldaten bij wijze van pensioen land kregen, en er was al voldaan aan een voorwaarde: de introductie van goudstukken (aurei), grote coupures dus, om bepaalde betalingen mogelijk te maken.

Regelgeving

Cassius Dio geeft een opsomming van enkele andere maatregelen die Caesar in deze maanden trof.

De rechtbanken vertrouwde hij uitsluitend toe aan senatoren en ridders, opdat steeds de edelste leden van de bevolking, voor zover mogelijk, in de jury zouden zitten. Vroeger hadden namelijk ook mensen uit het gewone volk een stem gehad bij de beslissingen. Verder limiteerde hij bij wet de uitgaven van de welgestelden. Door spilzucht gedreven, waren hun uitgaven enorm toegenomen. Door strenge maatregelen werden de excessen praktisch aan banden gelegd.

Omdat er door het grote aantal recente doden een ernstige bevolkingsafname was, stelde hij subsidies beschikbaar aan gezinnen met grote kinderaantallen.noot Cassius Dio, Romeinse Geschiedenis 43.25.

Andere maatregelen betroffen de maximale ambtstermijn van een provinciale gouverneur. Dio insinueert dat Caesar het zelf, door al te lang in Gallië te zijn, hoog in de bol had gekregen en wilde verhinderen dat anderen op ideeën gebracht zouden worden. Dat is vermoedelijk even juist als oneerlijk, want het probleem was reëel.

De allerbelangrijkste maatregel: Caesar deelde gul het burgerrecht uit. Het gaf hem, zoals we al zagen bij de behandeling van de Lex Roscia, een grotere rekruteringsbasis. Het was dus een oorlogsmaatregel. Van de andere kant: hij had de Tweede Burgeroorlog al grotendeels gewonnen. De noodzaak was minder groot dan in het eerste jaar. Toch ging Caesar door met de verlening van Romeins burgerrecht. Wellicht zien we hier iemand aan het werk met een visie op de toekomst van de Mediterrane wereld.

Protesten

Voor zulke beslissingen werd Caesar geprezen. Toen hij echter sommige van de tribunen ertoe bracht mensen in ere te herstellen die na een eerlijk proces waren verbannen, en toen hij mensen naar Italië liet terugkeren die wegens het ronselen van stemmen waren veroordeeld, en toen hij bovendien mensen in de Senaat liet opnemen die deze eer niet waard waren, ontstond er allerlei rumoer.

Maar de meeste afkeuring afkeer was er voor zijn passie voor Kleopatra. Die passie kende men niet langer van horen zeggen over Egypte, maar spreidde hij openlijk ten toon in Rome zelf. Zij was namelijk met haar man naar de stad gekomen en verbleef in een van Caesars huizen.noot Cassius Dio, Romeinse Geschiedenis 43.27.)

Zelfs de festiviteiten en spelen, waarmee een Romeinse machthebber doorgaans toch goede sier kon maken, riepen kritiek op. Die vonden plaats rond 26 september (Romeinse kalender) en waren gewijd aan Venus Genetrix, die gold als Caesars stammoeder.

Om twee redenen was er kritiek: ten eerste omdat hij het grootste deel van de gebruikte fondsen onrechtmatig had geïnd, en ten tweede omdat hij ze voor zulke activiteiten had verkwist. Als ik één voorbeeld van zijn extravagantie in die tijd noem, geef ik een idee van de rest: volgens sommige autoriteiten liet hij, om ervoor te zorgen dat de toeschouwers geen hinder zouden ondervinden van de zon, baldakijnen van zijde over hen hangen.noot Cassius Dio, Romeinse Geschiedenis 43.24.

Het staat te bezien of deze anekdote, waarvan ook Dio zelf aangeeft dat hij haar doorgeeft op gezag van “sommige autoriteiten”, wel waar is. Er circuleerden echter allerlei geruchten. Want ook al streefde Caesar naar herstel van de republiek, de zaken gingen zeker niet van een leien dakje.

Samenzwering?

Voor ik afrond nog even een terzijde. Ik noemde Cicero’s redevoering ter verdediging van Marcellus. De redenaar constateert dat op dat moment de stabiliteit van het staatsbestel afhankelijk was van het welzijn van één man. Welke god, vraagt Cicero zich af, zou de republiek nog kunnen redden als er een samenzwering tegen Caesar zou zijn?noot Cicero, Voor Marcellus 23.

Wist Cicero iets? Was dit een waarschuwing? Aan wie dan? De woorden zouden in elk geval profetisch blijken te zijn.

[Een overzicht van de reeks #RealTimeCaesar is hier.]