Waarom hebben we geesteswetenschappen? Op die vraag bestaan evenveel antwoorden als geesteswetenschappen. Het vak waarover ik zelf het meest schrijf, de oudheidkunde, probeert de wereld van de Romeinen, Grieken, Joden en Babyloniërs te doorgronden om de verschillen tussen toen en nu te duiden en zo onze eigen ideeën beter te begrijpen. Wie literatuur bestudeert, doet dat om perspectieven en situaties te begrijpen waar wij minder vertrouwd mee zijn. Een volgende onderzoeker bestudeert de mythen waarmee de leden van een gemeenschap zich onderling verbinden. Andere onderzoekers hebben weer andere doelen, maar samengevat gaat het doorgaans minder om het verklaren dan om het begrijpen, of, radicaal geformuleerd: het gaat niet om het object maar om het subject.
Bedreigde geesteswetenschappen
Zelfkennis is belangrijk, maar desondanks liggen de geesteswetenschappen onder vuur. Overwegend (maar niet uitsluitend) rechtse politici hebben al lang geleden ontdekt dat er publicitaire en electorale winst valt te behalen met schoppen tegen de humaniora. Een deel van de verklaring zal zijn dat sommige uitkomsten ongewenst zijn. Als geesteswetenschappers tonen dat zaken als nationalisme en het prijsmechanisme sociale constructen zijn, ontstaat zicht op alternatieven voor als vanzelfsprekend gepresenteerde nationale of economische noodzakelijkheden, en kunnen politici zulke noties niet langer gebruiken om het electoraat te mobiliseren. Het helpt bovendien niet dat geesteswetenschappers – websites als Neerlandistiek niet te na gesproken – zich zo onthutsend slecht uitleggen. En onbekend maakt onbemind maakt kwetsbaar.
In mijn vakgebied, de oudheidkunde dus, wordt momenteel elke twee maanden een instituut bedreigd met opheffing. Deze sloop valt weinig op doordat ze in de media wordt overschaduwd door de actualiteit. Als er oorlogen zijn in Oekraïne, in Soedan en rond Israël, als geweld tegen journalisten wordt genormaliseerd en als fascisten door de straten marcheren, is de verduistering van de geesteswetenschappen geen thema. Urgente kwesties trekken meer aandacht dan belangrijke.
Niet dat de geesteswetenschappers niks terugdoen. Al zolang ik me kan herinneren – sinds 1989 om precies te zijn – verschijnen er alarmerende boeken, pamfletten en opiniestukken, die allemaal geen bal hebben uitgehaald. “Misschien helpt fictie wél”, zal Martine van den Berg hebben gedacht; in elk geval is haar boek De genesis van het verraad de eerste mij bekende roman over de aanval op de humaniora.
Mythe en waarheid
Opvallend genoeg gebeurt in De genesis van het verraad precies hetzelfde als in de werkelijkheid: doordat Van den Bergs roman gaat over de sloop van de archeologie in het Israël van premier Bibi Netanyahu, trekken de gebeurtenissen na 7 oktober 2023 de aandacht. Van den Bergs hoofdpersoon, een journaliste die schrijft over het verleden van Israël, komt steeds verder in de problemen doordat ze de waarheid wil zeggen over zowel het verleden als over Netanyahu’s genocidale campagnes.
Over die grimmige actualiteit hebben anderen voldoende gezegd. Die trekt immers alle aandacht. Ik beperk me in dit blogje liever tot het Israëlische verleden, waarover geesteswetenschappers nogal wat heilige huisjes omver hebben getrapt. De regering van koning David en koning Salomo is te lezen als legende. Veel verhalen uit de joodse Bijbel hebben parallellen in de Aarne-Thompson-Uther-index. De auteur van het Bijbelboek Ezra onderdrukt nogal wat perspectieven. Masada was geen “last stand” van een dapper Joods garnizoen. Allemaal dingen die niet passen in het nationale geschiedbeeld van Israël, allemaal onderwerpen die al een hele tijd niet normaal besproken worden.
Deze zionistische mythe, waarin het Joodse volk van vandaag al een millennium of drie, vier oud is en een claim heeft op het land van Israël, is precies dat: een mythe. Het verhaal is op z’n best gedeeltelijk waar, maar verbindt mensen. En dat betekent automatisch dat er tevens een groep buitenstaanders is. Vergelijk Spanje: Spanjaarden hebben zichzelf lange tijd gedefinieerd als rooms-katholieken met een verleden dat via de Reconquista teruggaat tot op de Oudheid, en in zo’n geschiedbeeld zijn Basken en moslims geen Spanjaarden. Op soortgelijke wijze verbindt Israëls nationalistische mythe een volk én ontzegt het andere inwoners het lidmaatschap.
Cultuuroorlog
Als geesteswetenschappers, in hun poging onze eigen ideeënwereld te doorgronden, politieke mythen bevragen, vragen ze om problemen. Dat is niet erg. We hebben immers wetenschappers om te eenvoudige meningen te vervangen door betere inzichten.
Wat wél erg is, is als politici, die de wetenschap horen te beschermen om goed te kunnen besturen, die betere inzichten onder vuur nemen. Zoals gezegd hebben vooral politici ter rechterzijde in de gaten dat met scepsis ten aanzien van de geesteswetenschappen publicitaire en electorale winst valt te behalen. In Israël was de relatie tussen zionisme en geesteswetenschappen altijd al gespannen, maar sinds het aantreden van Netanyahu is dit een open conflict over de vraag wie mag spreken over Israëls verleden: de nationalist die een mythe uitdraagt of de wetenschapper die de waarheid wil benaderen. De aanval van Hamas heeft dit conflict veranderd in een cultuuroorlog.
Letterlijk. Vanuit nationalistisch perspectief heult iemand die de waarheid zegt met de vijand, aangezien het doorprikken van de mythe het leger ontmoedigt. Het landsbelang eist dat waarheidslievende mensen worden kaltgestellt. De hoofdpersoon van De genesis van het verraad staat dus voor een dilemma: enerzijds een verlangen om de waarheid vertellen, anderzijds weerzin om soldaten te demotiveren. Integere journalisten en wetenschappers kunnen niet anders zijn dan verraders, en hebben alleen nog de keuze tussen het verraden van hun land en het verraden van de waarheid. Van den Berg toont dat er geen derde weg is.
De geesteswetenschappen en wij
Althans: er is geen uitweg in de situatie die Van den Berg beschrijft. Een situatie die uiteraard extreem is. Als – wat de lieve god snel geve – het geweld in en rond Israël ophoudt, zal het geschiedverhaal van Israël een nationalistische fictie zijn. De vraag of deze of gene ruïne al dan niet het paleis was van koning David, zal de komende decennia niet gesteld worden. Het Mishna-traktaat Aboth, dat de overdracht van het leergezag van Mozes tot aan de rabbijnen documenteert, zal worden gelezen als feit en niet als politieke fictie vol onderdrukte perspectieven. Het verleden van Israël zal een mythe zijn, een eendimensioneel narratief waaruit alle geesteswetenschappelijke discussie is verwijderd.
Dit is, zoals gezegd, extreem en het extreme trekt de aandacht. Het is daardoor moeilijk De genesis van het verraad anders te lezen dan als een verhaal over het Israël van Netanyahu. Die politieke actualiteit overschaduwt alle andere door Van den Berg aangesneden onderwerpen. Dat is begrijpelijk én jammer, want de cultuuroorlog woedt ook in West-Europa en dat maakt dat de beschreven problemen niet ver van ons bed zijn. Ze zijn hier, ze zijn er nu, en het onvermogen van de geesteswetenschappers om zichzelf uit te leggen, maakt het aannemelijk dat we hier de problemen zullen ondervinden die Van den Berg beschrijft.
Dat hoeft echter het laatste woord niet te zijn. Immers: juist de humaniora kunnen helpen om geweldspiralen te doorbreken. Als positief voorbeeld noem ik A House of Many Mansions van de Libanese historicus Kamal Salibi. Schrijvend tijdens de burgeroorlogen (1975-1990) toonde hij enerzijds hoe historische mythes zijn land verdeelden over diverse strijdende facties, terwijl anderzijds een eerlijke zoektocht naar de feiten verbinding schiep. Ik weet het, “feiten” zijn ook maar constructen, maar alle postmoderne scepsis ten spijt ben ik ervan overtuigd dat feiten intersubjectief te benaderen zijn en dat wetenschap, als collectief bezit van de mensheid, misverstanden helpt wegnemen. Feitenkennis brengt mensen samen en het dilemma van Van den Bergs hoofdpersoon hoeft, zolang de wapens niet spreken, geen dilemma te zijn.
Full disclosure
Ik heb Van den Berg onlangs ontmoet toen we voor de Stichting Skepsis een podcast maakten over de problemen in de archeologie.
Zelfde tijdvak
De islam in Europa (4)februari 26, 2026
Robert Nouwen, Rome & de Lage Landen (3)februari 16, 2026
Antiek glasjuni 2, 2025
Dit is nou waarom ik het consequent heb over “voormalige kwaliteitskranten”. Zoiets als dit stuk lees ik daar nog maar hoogst zelden.
“met scepsis ten aanzien van de geesteswetenschappen publicitaire en electorale winst valt te behalen”
Denk niet dat de natuurwetenschappen immuun zijn. Zie bv. antivacsers, die toch echt de volksgezondheid bedreigen.
“Denk niet dat de natuurwetenschappen immuun zijn.”
De snaartheorie is hét voorbeeld van natuurwetenschappelijke stroming waarover scepsis bestaat (en terecht trouwens!). En een paar maanden terug las ik zowaar een stuk (in een “kwaliteitskrant”) waarin enige kritiek stond op peperdure en weinig succesvolle pogingen om energie op te wekken met kernfusie.
En ik zou het niet erg vinden als er met méér scepsis gekeken zou worden naar projecten als CERN, het ISS en de andere vormen van bemande ruimtevaart. (Andere lezers zullen hier hun eigen stokpaardjes hebben.)
“Zie bv. antivacsers, die toch echt de volksgezondheid bedreigen..”
Een onderwerp waar, volgens mij, enige zelfreflectie de medische wetenschappers zou sieren. Ik merk daarvan niet veel.
“Zelfreflectie zou sieren ….”
Typisch pseudoscepticisme. Vage prietpraat om wantrouwen op te wekken maar niets concreets. Ik heb dat wel.
“Bij de groep ongevaccineerden was COVID-19 bij zowel de mannen als de vrouwen 2 keer zo vaak de doodsoorzaak als bij gevaccineerde mannen en vrouwen.”
https://www.mednet.nl/nieuws/ondersterfte-bij-covid-19-gevaccineerden-en-oversterfte-bij-ongevaccineerden/
Hetzelfde voor de standaardvaccinaties tegen pokken, mazelen enz.
Voorspelling: of u negeert dit of u komt met een hoop ge ….. er om dit weg te redeneren. Ik heb 25 jaar internetervaring met pseudosceptici.
“pseudoscepticisme. Vage prietpraat […] Voorspelling: of u negeert dit […] een hoop ge ….. […] pseudosceptici.”
Een jaar of zo geleden slingerde FrankB ook allerlei fraais mijn kant uit. Je hebt geen “25 jaar internetervaring” nodig om te weten dat zulke dingen gebeuren. Ik was wat naïef, en zag het als een eenmalige uitglijder, maar nu ik zal FrankB dan toch verder negeren.
Dan vraag ik me af of die cultuuroorlog ook bínnen Skepsis woedt. Immers, bestuurslid Pepijn van Erp was op Twitter een fervent ‘Hamas!’-krijser tegen iedereen die verontwaardigd was over de wandaden van Israël in Gaza.
Vatbaarheid voor pseudoscepticisme is een zeer menselijke eigenschap, dus het zal best.
Wow, een indrukwekkend relaas!
Verder denk ik dat spot, al naar gelang het onderwerp mild of bijtend, hét middel is tegen kwakhistorici en -politici is.
Iets anders: de perceptie van de werkelijkheid, is natuurlijk deel van diezelfde werkelijkheid en creëert – zowel nu als 3000 jaar geleden – echte historische feiten.
1+2=3: Analoog met de theorie van de probiotica, vraag ik me af of een tsunami aan fake afstammingsmythes de angel uit de reëel bestaande mythes kunnen halen. Ik veronderstel het bijvoorbeeld als algemeen bekend dat de Friezen één der Zeevolkeren waren. Een deel is afgetaaid naar onze moerasdelta, terwijl een ander deel zich onder leiding van hogepriester Gautama in het Midden-Oosten heeft gevestigd om uiteindelijk in India te belanden. Vandaar dat Sanskriet verwant is aan het Fries. Een kind kan de was doen…
Iets nog heel anders, dat zich niet voor spot leent: Libanon is ver van mijn bed. Wie daar vrienden heeft, zal nog meer verontrust zijn over het oorlogsgeweld aldaar dan ik. Ik wens Jona en de zijnen dan ook veel sterkte.
Huh? Alinea die begint met “Verder denk ik dat…” moet zijn “1. Verder denk ik…” en de zin die begint met “Iets anders” is een nieuwe alinea die begint met “2. Iets anders…”
Het is altijd een godsdienstige en/of politieke ideologie die een cultuurstrijd voert.
Een te ver doorgeschoten politieke ideologie krijgt al snel sektarische trekjes met de leider als afgod, Führer, Messias, e.d.
In een te ver doorgeschoten godsdienstige ideologie worden de gelovigen soldaten, martelaren’, kruistochtvaarders, e.d.
Godsdienst en politiek zijn in feite ideologieën en wezenlijk niet los van elkaar te zien.
Beide hebben de neiging te radicaliseren, met alle gevolgen van dien.
En alles in naam van ‘”……….”.
Wat een eenzijdig stuk. De inhoudelijke invloed van politiek rechts op de wetenschap en onderwijs in Nederland is minimaal. Wel is het zo dat de meeste partijen die over onderwijs gaan (VVD, D66) dit als een internationaal marktsysteem zien waarop geconcurreerd moet worden. Een inhoudelijk of kwalitatief perspectief is bij hen afwezig.
Daarnaast vergeet je te vermelden dat het grootste deel van onderwijs en wetenschap in Nederland en een groot deel van de westerse landen gedomineerd wordt door “progressieve” mensen. Toen de Hamas aanhangers de universiteiten binnendrongen werden ze positief of vergoelijkend bejegend door vele wetenschappers en politici van linkerzijde. De universiteitsbestuurders onderhandelden zelfs met gemaskerde mensen. Mijn vertrouwen in deze “wetenschappers” is nihil.
Wat ooit een zoektocht naar kritische beschouwing en humanitaire waarden was in linkse zin, is verworden tot een ideologisch zwart-wit schema dat nu een groot deel van de zogenaamde wetenschapsbeoefening aan universiteiten en musea beheerst, ook in de oudheid. Het Rijksmuseum voor oudheden heeft een speciaal “queer” traject door de collectie. De hedendaagse ideologie wordt blindelings op het verleden geprojecteerd.
Prijsmechanisme een ‘sociale constructie’?🤔 Het enige ‘harde’ uit de economie…?
Over de rest…
“Toen de Hamas aanhangers de universiteiten binnendrongen”
Die zinsnede laat zien dat jij van extreemrechtse snit bent en dat je dus betreurt dat “de inhoudelijke invloed van politiek rechts op de wetenschap en onderwijs in Nederland minimaal” is.
“Mijn vertrouwen in deze “wetenschappers” is nihil.”
Uiteraard, jij hebt alleen vertrouwen in extreemrechtse propaganda die niets met “wetenschap” van doen heeft.
Wel eens van Harry Pettit gehoord?
Of van de Joodse studenten die er niet meer voor uit durven komen dat ze Joods zijn… van minister Brekelmans die bedreigd werd tijdens een toespraak… en zo kan ik nog wel even doorgaan
Er is niets overdreven aan wat Harry zegt. (Das dus, niet Pettit ;))
Voer voor een discussie, maar of ik er nou een roman over zou willen lezen… die lees ik liever om juist even niet te denken aan de actualiteit.
“Of van de Joodse studenten die er niet meer voor uit durven komen dat ze Joods zijn…[x] en zo kan ik nog wel even doorgaan”
Yeah right, van die studenten die onophoudelijk de media opzoeken om te verklaren dat ze als Joodse studenten niet meer kunnen zeggen dat ze Joods zijn. 😂 Net als al die talkshowgasten die voortdurend aanschuiven om te verklaren dat ze niet gehoord worden.
Wat Das uitkraamt is inderdaad niet ‘overdreven’, het is regelrecht gelogen.
Wat Mainzer Beobachter, naast de interessante items, zo aardig maakt is dat er meestal op een prettige manier gereageerd wordt.
Maar deze (sub) discussie driegt te ontsporen. Of is eigenlijk al ontspoord. Dus wat mij betreft liever iets anders doen dan nogmaals elkaar afsnauwen. Bij voorbaat dank!
Zou ik graag doen, maar we hebben hier nu iemand die antisemitisme zit te bagatelliseren en anderen voor extreem rechts uitmaakt. Daar mag, nee, daar moet iets van gezegd worden.
Erkend moslimhater Frans Buijs bagatelliseert Israëlische oorlogsmisdaden en maakt mensen die extreemrechtse sympathieën signaleren voor antisemiet uit. Standaard CIDI-methode. Moet inderdaad iets van gezegd worden.
“De inhoudelijke invloed van politiek rechts op de wetenschap en onderwijs in Nederland is minimaal. ”
U negeert vakkundig de enorme invloed die systematische bezuinigingen op onderwijs en wetenschap hebben gehad. Door politiek rechts opgelegd.
Zo juist had ik een nieuwe bijlesleerling voor de eerste keer. Vierde klas HAVO en hij beheerst dingen niet die ik al in de tweede klas kon rond 1978.,
Het is allebei waar. Die bezuinigingen zijn een gevolg van het neoliberale idee dat opleidingen er alleen zijn om geld te verdienen.
Daarnaast is de politieke stroming op veel universiteiten bij GroenLinks drie keer linksaf.
(Interessant betoog dat véél onderwerpen aanstipt. Het is moeilijk mij te beperken. Aan het onderwerp van dit boek ga ik mijn vingers niet branden, dat is wel makkelijk.)
De “oudheidkunde, probeert de wereld van de Romeinen, Grieken, Joden en Babyloniërs te doorgronden om de verschillen tussen toen en nu te duiden en zo onze eigen ideeën beter te begrijpen. ”
Dat heb ik vaker bij jou gelezen. Wellicht heb je dat ergens anders verder uitgewerkt, maar ben ik dat vergeten. In elk geval ben ik geneigd te denken dat de oudheid eenvoudigweg interessant is en dat dat al voldoende is om haar te mogen bestuderen.
Dat rechtse politici het niet hebben op geesteswetenschappen (leveren geen geld op, maar mogelijk wel lastige kritische burgers) en liever focussen op beta-wetenschappen (kan je nog iets mee in de industrie) merken we ook in het Vlaamse onderwijs.
Ik moet nu, in functie van de nieuwe leerplannen, een materialenlijst doornemen: zijn deze didactische middelen op onze school aanwezig?
Nederlands: 39 items
wiskunde: 85 items
wetenschappen en techniek (nee, daar zit geschiedenis niet tussen, het gaat hier tenslotte om serieuze wetenschap): 176 items
aardrijkskunde: 54 items
muzische vorming: 86 items
lichamelijke opvoeding: 75 items
Frans: 10 items
Geschiedenis: 5 (vijf) items. Te weten een tijdlijn en enkele visuele voorstellingen van personen, plaatsen, periodes en gebeurtenissen.
Als ze dit ernstig hadden genomen, dan hadden hier suggesties kunnen staan: oude foto’s, oude boeken, oude atlassen, fossielen (staan bij wetenschappen), maquettes en modellen (dino’s, arena, tempel, woonhuizen, burcht, schepen,…), oude munten, reproducties van gebruiksvoorwerpen – manuscripten – kranten, historische kaarten,…
Op één of andere manier is menigeen geneigd om alle gebeurtenissen in een popeye-scenario te proppen: er is Brutus de ‘bad guy’, het lieflijk en weerloos slachtoffer Olive en de held Popeye die dankzij spinazie (onze morele steun/knuffelbeesten voor Kosovo etc.) Brutus op zijn falie geeft. Ofwel: de partij die het opneemt tegen een pure slechterik en onderdrukker wordt vanzelf held. De burgerbevolking speelt doorgaans de rol van Olijfje. Viel me het eerst op tijdens de Joegoslavische burgeroorlog, waar de Kroaten en moslims in de Popeye-rol werden gedrongen. In werkelijkheid waren er 3 Brutussen die elkaar bevochten om Olijfje te mogen verkrachten.
Ook in deze, inderdaad ontsporende discussie, lijkt men vooral te ruziën over wie Popeye en wie Brutus is. “Jij ziet Netanyahu als Brutus? Driewerf ‘Bah!’ want dan moet Hamas jouw Popeye zijn!” Of vice versa.
M.i. vallen er vooral veel slachtoffers wanneer de ene Brutus de andere de schedel probeert in te slaan. En dat is wat er in het M.O. aan de hand is: Brutus I & Brutus II knokken tegen Al-Brutus I en Al-Brutus II. Dat daarbij de sterkste Brutus een soort van kind-keizer is, stemt weinig vrolijk. Hoe dan ook, extremisme en chaos maken de dienst uit en de Redelijkheid (Olijfje) is het slachtoffer. En dat lijkt de grondtoon onder Jona’s voortreffelijke stukje.
Kunnen we nu allemaal weer door één deur?
Hangt er vanaf hoe breed die deur is.